فراز و فروهای تشکیل نظام متمرکز اعتباری ملی/سوابق افراد را ۵ سال نگهداری می‌کنیم

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک وجود سامانه های سنجش اعتبار به عنوان بخش جدایی ناپذیر فرایند اتوماسیون بانکداری یکی  از پایه های اصلی  نظام بانکی پویا است. از رو نمی توان توسعه بانکداری الکترونیک در یک جامعه را جدا از ارزیابی نظام اعتبارسنجی  مورد بررسی واقعی قرار داد بر همین اساس طی گفتگو با محمد جلیلی مدیرعامل  شرکت مشاوره رتبه‌بندی اعتباری ایران به تحلیل جایگاه فرایند اعتبار سنجی در ایران پرداخته ایم. این فرایند به دلیل ماهیت کار  به بررسی عملکرد شرکت مشاوره رتبه‌بندی اعتباری ایران منجر شد. این شرکت در سال 85  با همت نظام بانکی کشور و با هدف ایجاد سامانه اعتبارسنجی مشتمل بر بانک جامع اطلاعات مشتریان برای بانکها و موسسات اعتباری تاسیس و  در شهرویور سال 89  موفق شد از بانک مرکزی  مجوز فعالیت دریافت کند. اکنون سامانه سنجش اعتبار و رتبه بندی این شرکت  به سامانه متمرکز 22 بانک متصل است و اطلاعات بیش از 20 میلیون تسهیلات و 15 میلیون تسهیلات گیرنده را در خود ذخیره دارد. مصاحبه با جلیلی را با هم میخوانیم.

**************

به نظر شما شرکت مشاوره رتبه بندی اعتباری ایران در همان جایگاهی است که انتظارش را دارید؟

حدود 6 ماه پس از تاسیس شرکت کتابی تدوین کردیم که طی آن ابتدا به مطالعه و بررسی سایر کشورهای جهان در این مقوله پرداخته شد. چراکه تجربه اعتبارسنجی در ایران کار جدیدی محسوب می‌شد اما در کشورهای دیگر تجربه دیرینه ای بود بنابراین تصمیم گرفتیم از تجربیات کشورهای دیگر استفاده کنیم.براین اساس ما تقریبا تجربه اکثر کشورهای دنیا را در این کتاب آوردیم و در این راستا از منابع مستند مثل بانک جهانی استفاده کردیم. مطالعات ما نشان داد که  بدون استثنا رسیدن به نقطه‌ای از نظام اعتباری که یک خروجی مناسب برای نظام اقتصادی و بانکی کشورها ایجاد می‌کند به طور میانگین 5 تا 7 سال زمان می‌برد علت این دوره زمانی 5 تا 7 ساله به خاطر ماهیت این کار است به عبارت دیگر طراحی، نصب و بهره‌برداری از این کار این زمان را دربر می‌گیرد.

آیا شما به نقطه آغاز رسیده‌اید که بخواهید به تکمیل این راه بپردازید؟

ابتدا و قبل از هر چیزی باید ماهیت زمان‌بر بودن اعتبارسنجی را پذیرفت نقطه شروع این کار این است که یک ساختار حقوقی و قانونی داشته باشد. شرکت ما در آبان‌ماه 85 تاسیس شد طبیعتا برای شروع کار یک مطالعه اولیه نیاز داشت زیرا تجربه قبلی برای این کار وجود نداشت. در نتیجه  به صورت جدی ما در سال 86 کار را شروع کردیم و اولین قدم که برای طراحی سیستم برداشتیم انتخاب مشاور خارجی بود زیرا تجربه قبلی برای این کار در ایران وجود نداشت. پس از به خدمت گیری مشاور از نیمه دوم 86 کار آغاز شد و طراحی این سیستم 12 تا 18 ماه زمان می‌برد.ما بهینه عمل کردیم و روند کار به صورتی بود که نمی‌توانستیم یکسال را کمتر کنیم.

از سال 86 حدود 5سال گذشته اکنون در چه وضعیتی قرار دارید؟

ما دوره 5 تا 7 ساله دنیا را سه ساله انجام دادیم و در حال حاضر ما در نقطه خوبی قرار داریم در رتبه بندی بین‌المللی ما 20 رتبه دراعتبارسنجی بهبود پیدا کردیم. البته این نقطه اگرچه خوب است اما برای رسیدن به سامانه اعتبارسنجی و گزارش گری جامع و کامل ملی فاصله زیادی وجود دارد که باید با تمرکز و سرعت بیشتری در این حوزه فعالیت نماییم.

در خصوص ساختار نرم‌افزاری توضیح دهید؟

ما در ابتدا باید از ماموریت محوله تعریف مشخص و مناسبی استخراج می کردیم. طبیعی بود که بعد از رسیدن به این تعریف خودبه‌خود روشن می شد که کار چگونه پیش خواهد رفت و چشم‌انداز آن چگونه است. در این راه به الگوهای جهانی توجه کردیم. یکی از  این نمونه ها بزرگترین سامانه اعتبارسنجی در دنیا یعنی شوفای آلمان است که 80 سال هم قدمت دارد ساختمان مرکزی آن به اندازه ساختمان مرکزی یکی از بانک‌های بزرگ ما است آنها از 80 سال پیش برای هر آلمانی حقیقی یا حقوقی یک فایل اعتباری باز کرده‌اند و تمام رفتار اعتباری یک شهروند آلمانی را ثبت می‌کنند.( مؤسسه شوفای آلمان با قدمت بیش از 80 سال مشتمل بر یک بانک جامع اطلاعات اعتباری است که داده‌های اعتباری همه اشخاص حقیقی و حقوقی آلمان را در برگرفته و به عنوان مرجع جامع در زمینه سنجش اعتبار و کنترل معوقات و وصول مطالبات بانک‌ها نقش بسیار کلیدی ایفا می‌نماید)

منظور از رفتار اعتباری هر فرد چیست؟

رفتار اعتباری در یک تعریف ظاهری آن عبارت است از وام‌هایی که یک فرد دریافت کرده و چگونه اقساط خود را  پرداخت می‌کند اما رفتار اعتباری تنها منحصر به این رفتار نیست به عبارت دیگر  بین کسی که وام بانک را پس نمی‌دهد با کسی که مالیاتش را پرداخت نمی‌کند فرقی وجود ندارد. و عدم پرداخت اقساط بدهی مالیاتی نیز جزئی از رفتار اعتباری فرد محسوب می‌شود. نحوه پرداخت قبوض آب، برق، گاز، تلفن و.. نیز بخشی از رفتار اعتباری شخص است. بنابراین همه این رفتارها در یک طبقه گنجانده می‌شود و هرچقدر جلوتر می‌رویم وسیع‌تر می‌شود حتی خرید شهروندان از فروشگاه‌ها نیز جزو رفتار اعتباری فرد محسوب می‌شود و برای همین کشور آلمان یک دیتابیس بزرگی ایجاد کرده و تمام رفتار اعتباری یک فرد را جمع آوری می کند. چنین گستره اطلاعانی باعث شده حدود  چهار هزار شرکت خدمات اطلاعاتی به این شرکت اعتبارسنجی آلمانی اطلاعات ارائه می دهند. به عبارتی این شرکت چهار هزار شرکت همکار دارد که این شرکت‌ها کلیه  اطلاعات اعتباری افراد را از سراسر آلمان جمع‌آوری می‌کنند و به شرکت اصلی می‌فروشند و با اطلاعات کلی و جزئی که دارند می‌توانند نوسان رفتاری فرد را هم محاسبه کنند.نکته مهم این که کاملا آنلاین است و تمام رفتارهای جدید فرد هم باید منعکس شده باشد.

یعنی شما یک الگوی جهانی را در ایران پیاده سازی کردید؟

ما با توجه به آنچه که در خصوص تجربه نرم‌افزارها و تجارب جهانی گفته شد از روز اول با همین منطق آغاز به کار کردیم. به تعبیر دیگر  ما یک کربنکینگ اعتباری ملی راه‌اندازی کردیم که در کل کشور «منحصربفرد» و متمرکز اعتباری بین بانکی است و اکنون 22 بانک به آن متصل است و آنلاین گزارش دریافت می‌شود این کار یعنی اتصال بانکها به سامانه یکسال زمان برد که البته می‌توان گفت زمان بهینه‌ای است و طوری طراحی شده که چشم‌انداز آینده را ببیند.

 در مورد ساختار فنی سامانه چیزی نگفته اید؟.

ببینید ما در کل 67  پوشه(فیلد) از حوزه های رفتاری مختلف شخص را در سامانه تعریف کرده ایم. و  یک شخص یا فاقد وضعیت منفی است یا در یکی از این 67 پوشه در وضعیت منفی قرار می‌گیرد یعنی فرد یا دارای چک برگشتی، بدهی مالیاتی، به لحاظ قوه قضاییه ورشکسته یا در قوه قضاییه دارای یک محکومیت مالی قضایی است یا  در گمرک مشمول ماده 14 گمرک، در تامین اجتماعی یا نیروی انتظامی و قبوض و… که به همین ترتیب همه اینها تعریف شده است. به عبارت دیگر سرشاخه‌ها به67 پرونده یا درواقع رفتار های هر فرد به این تعداد بخش تقسیم شده است.

از این پوشه ها چه تعداد با دیگر کشورهای جهان مشترک است؟

 از این 67 پوشه  90 درصد موارد با سامانه‌های مشابه در دنیا مشترک است .

همه این 67 پوشه از اهمیت یکسان برخوردار ند؟

بله همه شاخصه‌ها مهم است حتی نام فرد و تک‌تک اینها شاخص محسوب می‌شود.

گزارش گیری چگونه انجام می شود؟

وقتی شناسه ملی وارد سیستم شعبه می‌شود از طریق این شناسه فرد بلافاصله شناسایی می‌شود برای همین خاطر است که بانک مرکزی اخیرا در دریافت شناسه ملی تاکید زیادی دارد.

به نظر شما وقتی اطلاعات کامل نیست آیا اعتبار سنجی واقعی مقدور است؟ چون هنوز اطلاعات شما کامل نیست.

ماهیت کار شرکت اعتبار سنجی و رتبه بندی  تولید انبوه گزارش اعتبارسنجی است. ما اطلاعات را در فازاول و از ابتدای سال 88 از خود بانک‌ها دریافت کردیم و گزارش افرادی که تسهیلاتی از بانک‌ها دریافت کرده‌اند را دریافت کرده‌ایم و اکنون  حدود 20 میلیون گزارش تسهیلات داریم که زمان گزارش گیری سیستم می‌تواند بگوید که این مشتری در سه سال گذشته از چه بانک‌هایی چه تسهیلاتی گرفته و چگونه پس داده است و بر اساس این اطلاعات سه ساله رتبه اعتباری مشتری را منحاسبه می نماید. که اگر این سابقه به 5 سال برسد بطور طبیعی رتبه تولید شده قابل اعتماد تر خواهد بود.

معمولا هر گزارش چه دوره ای از عملکرد فرد را پوشش می دهد؟

در آمریکا 7 سال سابقه را نگاه می‌دارند ما 5 سال نگهداری می‌کنیم البته عموم کشورها 5 سال است و هر بار که تسهیلات جدید می‌گیرد کارنامه 5 ساله گذشته مشخص است که البته هم اکنون ما سابقه در حدود سه سال را تکمیل کرده ایم و به مرور زمان به سابقه کامل پنج ساله خواهیم رسید. بهر حال ماهیت تکامل این سیستم ها تدریجی و زمانبر است. لذا بعد از رسیدن به سابقه 5 ساله است که این سیستم بطور کامل می تواند گزارشها و رتبه های اعتباری را تولید نماید که قابلیت اتکای کامل در تصمیم گیریها را داشته باشد.

*گفتید بین پرونده اعتباری که شما برای فرد تعریف میکنید با دنیا حدود 10 درصد تفاوت دارد این تفاوت‌ها در چه بود؟

در کشورهای دیگر loan (وام) ارایه می‌شود در حالی که ما تسهیلات داریم اینها تفاوت دارد. قراردادی که در ایران برای تسهیلات منعقد می‌شود با قراردادی که آنها می‌بندند متفاوت است ما عقود مختلف اسلامی داریم در حالی که برای آنها نوع عقد وجود ندارد. هر عقد جدیدی که بیاید ما میتوانیم سیستم را مطابق آن بارگذاری کنیم.در عین حال این تفاوتها چندان اساسی نیست. زیرا رفتارهای اعتباری انسان‌ها تقریبا یک نرم بین‌المللی دارد یک استانداردی نیز وجود دارد به اسم «فیکو» که می‌گوید رفتار اعتباری یک انسان 35 درصد تابع رفتار گذشته اعتباری‌اش است و این را در کشورهای مختلف مطالعه کرده است. این 35 درصد در آمریکا ممکن است 35 درصد، در جایی دیگر 30 و… همچنین می‌گوید 10 درصد تابع ثبات سکونتش است من فکر می‌کنم تفاوت این درصدها  با رفتارهای اعتباری در ایران تقریبا شبیه است. مشخصه دیگری که عنوان می‌کند ثبات شغلی است البته مسایل فرهنگی در هر جامعه‌ای در سیستم اعتبارسنجی تاثیرگذار خواهد بود.

در ابتدا چگونه برای فرد تشکیل پرونده می دهید؟

تجربه کشورهای دیگر در مورد به دست آوردن اطلاعات مشتری اینگونه است که بر مبنای پایه صفر کار می‌کنند یعنی برای وی اعتبار صفر در نظر میگیرند. سپس وی را  به طور مثال اگر یک مهاجر وارد یک کشور خارجی شود بدون اینکه سوالی شود با پذیرش مقداری ریسک حدود 1000 دلار کارت اعتباری به وی می‌دهند تا رفتار فرد را شناسایی ‌کنند . از اینجا به بعد نحوه عملکرد آغاز  و فایل برای مشتری ایجاد می‌شود و اگر مشتری برای دریافت کارت اعتباری یا تسهیلات بعدی به بانک مراجعه کند به رفتار قبلی او توجه می‌شود و می‌توان گفت اولین رفتار اعتباری شخص ملاک قرار می‌گیرد. اما  در ایران  فعلابا اولین تسهیلاتی که فرد از بانک دریافت میکند پرونده وی در سامانه تشکیل می شود.

*آیا سیستم اعتبارسنجی شما ریسک مشتری را هم محاسبه می‌کند؟

همانطور که میدانید در ادبیات اعتبارسنجی اشخاص حقیقی را اعتبار سنجی و اشخاص حقوی را رتبه بندی می کنند که در سامان ما نیز هر دو این کارها پیش بینی شده است. برای اشخاص حقوقی در حال حاضر رتبه‌بندی در مراحل A، B، C و D وجود دارد که به طور مثال +A یعنی بدون دغدغه می‌توان تسهیلات ارایه کرد وقتی –A می‌شود مشتری خوبی است ولی وثیقه‌ها را باید کنترل کرد. اکنون در سامانه اطلاعات بیش از 20 میلیون تسهیلات ذخیره شده و مبنای تحلیل و اعتبار سنجی است.

 20 میلیون تسهیلات منظور شخص است یا تسهیلات دریافتی ؟

تسهیلات دریافت شده هستند که در مجموع حدود 15 میلیون شخص هستند. آمارهای بین المللی هم نشان می‌دهد ما به طور نسبی خوب عمل کردیم. در گزارش 2012 که بانک جهانی منتشر کرد متوسط درصد پوشش این سامانه‌ها در کشورهای اروپایی یا توسعه‌یافته 63 درصد است یعنی در یک فاصله 5 ساله 63 درصد افراد بالغ این کشورها وام گرفته‌اند. در سامانه شرکت اعتباری نیز  در حال حاضر مااطلاعات تسهیلاتی  15 نفر را که ذخیره دارم که این میزان  نسبت به جمعیت بالغ ما که 40 میلیون طی  2 حدود 24 درصد جمعیت بالغ می‌شود. حال  اگر اطلاعات 3 سال قبل را هم به این دو سال اضافه می‌کردیم حدود همان 60 درصد می‌شود و اگر 3 سال آینده را اضافه کنیم به درجه کشورهای توسعه‌یافته می‌رسیم که به اعتقاد من این آمار خوبی است.

وضعیت تسهیلاتی در کشور ما با کشورهای منطقه  چگونه  است؟

در یک کنفرانس بین‌المللی که سال گذشته شرکت کردم نماینده بانک جهانی در حین ارائه  آمار یک نمودار نشان داد که کشور های مختلف را از نظر جمعیت بالغی که دارای حساب بانکی هستند در قالب  رنگ‌های قهوه‌ای روشن تا قهوه ای تیره مختلف رصدکرده بود .کشور ما در کشورهای خاورمیانه جزو پررنگها بود. زیرا مردم ما میزان دسترسی‌شان به حساب بانکی بالا است از لحاظ درصد پوشش اطلاعات هم 15 میلیون فرد تسهیلات گیرنده نشان دهنده این است که تامین مالی در در کشور ما مناسب از نظر سامانه اعتبارسنجی  نیز درصد پوشش قابل توجهی صورت گرفته  است.

میزان  سرمایه‌گذاری در شرکت چه میزان بوده است؟

در حد وسع شرکت و بسیار پایین بوده است. یک دهم سیستم‌های مشابهی که در کشور دیگران آورده‌اند.چراکه ما بخش طراحی‌های مفهومی را داخلی انجام دادیم. انجام این طرح بخاطر یک مسئله مهم  بهتر بود که در داخل انجام شد:در سیستم‌های خارجی حد اعتباری دارند یعنی اینکه شخص تا سقف مثلا یک میلیارد می‌تواند وام دریافت کند و ممکن است شخص طی مراحل مختلف این وام را بگیرد ولی در نظام بانکی ما تعیین این حد امکان‌پذیر نیست زیرا عقود اسلامی داریم و نمی‌توان بی‌جهت پول دریافت کرد باید مشخص شود هر بار که تسهیلات گرفته می‌شود در قالب چه عقدی است.

*در خصوص ایجاد یک شرکت اعتبار سنجی چه استانداردهای وجود دارد؟ و شما چقدر این استانداردها را رعایت کردید؟

یک از استانداردها، شکل و ماهیت این کار برای موفقیت است بدین معنی که بستر باید به گونه ای فراهم باشد که  تمام بانک‌ها اطلاعات خود را با هم به اشتراک می گذارند. به عبارتی بر مبنای یک استاندار تسهیم اطلاعات صورت می‌گیرد و رموز موفقیت سامانه‌ها این است که یا همه بانک‌های کشور در آن سهامدار باشند یا حداقل بانک‌های اصلی باشند و ما  این استاندارد را داریم.

استانداردبعدی نحوه تسهیم سهام است. در حال حاضر  25 درصد سهام ما در اختیار بیمه‌ها و 75 درصد در اختیار بانک‌هاست. یعنی هم اکنون  16 بانک، 3 بیمه، 3 لیزینگ، موسسه مالی و اعتباری توسعه و 3 تا هم شخص حقیقی هستند که مدیران اولیه شرکت بودند و به دلیل قانون تجارت (سهام وثیقه) تعداد اندکی سهم دارند که جمع سه تای آنها به یک صدم درصد هم نمی‌رسد.

استاندارهای اطلاعاتی بیشتر  در چه مسیری است ؟

محرمانگی اطلاعات یک استاندارد جهانی است که ما نیز این استانداردها را رعایت کردیم. زیرا شرکت متعلق به خود بانک‌هاست و اطلاعات از بانک‌ها خارج نمی‌شود البته سطح دسترسی هم به طور دقیق و روشن مشخص است و برای خود بانک و شعب قابل  دسترسی است و کنترل می‌شود .استاندارد مهم دیگر اینکه گفته می‌شود اینگونه سامانه‌ها هم اطلاعات مثبت را باید نگهداری کند هم اطلاعات منفی تنها منفی‌ها نباید باشد ما الان اطلاعات مثبت را هم داریم و به عبارتی گزارش مثبت ارایه می‌دهیم. انلاین بودن استاندارد بعدی است که اکنون سامانه از نظر فنی آنلاین لحظه‌ای ایست و 18 هزار شعبه به صورت انلاین متصلند.

22بانکی که به سامانه متصلند در چه سطحی اتصال دارند ؟

نقطه اتصال این است که اداره مرکزی آنها به ما وصل شود این اداره مرکزی می‌تواند گزارش یا اطلاعات دهد مرحله بعدی این است که این اداره که داخل بانک است به ادارات شعب برود.الان شعب  22 بانک به سیستم متصل است یعنی هم گزارش می‌دهند هم اطلاعات  به طوری که هر ماه فایل تمام تسهیلات جدیدی که ارایه می‌دهند و همچنین تغییرات قبلی‌ها را هم به صورت الکترونیک به سامانه  ارسال می کنند  .

یعنی هر ماه گزارش ها بروز رسانی می شود؟

یکی دیگر از استانداردهای دنیا همین است که پرونده اعتباری اشخاص هر یک ماه یک بار به روز رسانی می شود. در ایران نیز همین گونه است. در مجموع آنکه ما سعی کرده ایم در سامانه اعتبار سنجی پرونده شخص کامل باشد و بانکها درسطوح مختلف بتوانند به اطلاعات اعتباری مشتریانشان دسترسی داشته باشند.

منبع:فصل نامه تازه های اقتصاد،وِیژه نامه اولین همایش بانکداری الکترونیک و نظامهای پرداخت

گفتگو از محمود فراهانی