زمان تحول در بانکداری الکترونیکی فرا رسیده است

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک احمد مرآت‏ نیا معتقد است آمارها درحوزه بانکداری الکترونیکی نشان می‏دهد که اکنون زمان تحول در نظام بانکداری الکترونیکی فرا رسیده و همانطور که تاسیس بانک‌های خصوصی در سال‌های اولیه دهه 1380 شمسی باعث تحول اساسی در نظام بانکی کشورشد، تاسیس بانک‌های مجازی نیز چنین نقشی را در شرایط فعلی ایفا خواهد کرد. گفتگو با مرآت‏نیا مشاورمدیرعامل بانک تات و مجری طرح راه‏اندازی بانکداری مجازی از پی می‏آید:

*************************

رویکرد اغلب بانک‏های خصوصی آن است که بجای توسعه شعب بیشتر به سمت بانکداری مجازی حرکت کنند علت این مسئله چیست؟

در شرایطی که هزینه تاسیس و راه ‏اندازی شعب اعم ازهزینه‏ فضای فیزیکی تا منابع انسانی و غیره بطور روزافزونی افزایش می‏یابد، حرکت به سوی بانکداری مجازی که در حقیقت نسخه ارتقا‏ءیافته بانکداری اینترنتی است، ناگزیرخواهد بود. طبق آمار بانک مرکزی ج.ا.ا به خوبی مشاهده می‏شود که بانکداری الکترونیکی در کشور گسترش بسیار داشته است که این توسعه بخشی به سیاست‌های دولت و بانک مرکزی برمی‌گردد و بخشی هم ناشی از تکاپوی خود بانک‌ها بویژه بانک‌های خصوصی در ارائه خدمات متنوع  به مشتریان بوده است.

از نظر شما بانک‌ها برای حرکت در مسیر توسعه بانکداری الکترونیکی روی چه مزیت‌هایی تاکید داشته‏‏ اند؟

ببینید! وقتی که سود سپرده‌ها و نرخ تسهیلات در کلیه بانک‌های دولتی و خصوصی یکسان است، تنها مزیت باقی‌مانده برای رقابت، ارائه خدمات است و اگر می‌خواهیم خدمات بهتر، سریع‌تر، ارزان‌تر و قابل اعتمادترارائه دهیم بنابراین راهی نداریم جزاینکه ازطریق بانکداری الکترونیکی اقدام کنیم.

از نظر شما بانکداری الکترونیکی یک مزیت است؟ در این صورت رقابت‌ها دچار نوعی  یکنواختی نخواهد شد؟

در شرایط فعلی رقابتی که ایجاد شده به نظر رقابتی سالم است که باعث شده بانک‌ها سرویس بهتری به مشتریان ارائه دهند، به خصوص بانک‌های خصوصی و به دنبال آنها بعضی از بانک‌های دولتی ناگزیر به ارائه بهتر و بیشتر خدمات بانکداری الکترونیکی شدند که همه این‌ها در نهایت به سود مردم ومصرف‌کننده تمام می‌شود. همانطور که اکنون آمارها نشان می‌دهند تعداد تراکنش‌ها روی پایانه‌های فروش تنها نسبت به 2 سال پیش حدود 7 برابر و مبلغ تراکنش‌ها بیش از16 برابر شده است در واقع این آرزوی فعالان بانکی بوده و هست که مردم به جای خودپردازها از پایانه‌های فروش استفاده کنند، و می‌دانید که شاخصه اصلی بانکداری الکترونیکی، پول الکترونیکی است چون خودپرداز باز هم به هر حال پول فیزیکی به مردم می‌دهد اما پول الکترونیکی از طریق پایانه‌های فروش، خرید اینترنتی و Mobile Payment یا بانکداری همراه جلوه‌گر می‌شود.

یعنی به نظر شما کشور ما در حوزه بانکداری الکترونیکی خوب پیشرفت کرده است؟

وقتی کشور خودمان را با بعضی از کشورها مقایسه کنیم میبینیم پیشرفت خوبی داشته‏ایم. مثلا در رابطه با ترکیه که ذهنیت خود من این بود که باید جلوتر از ما باشند، ولی به عنوان مثال ما در سپتامبر 2011 تعداد کارت‌های صادرشده‌مان 152 میلیون کارت بود و آنها 128 میلیون، در حالی که جمعیت دو کشور تقریبا برابر است.

البته در ترکیه تعداد کارت‌های اعتباری خیلی بیشتر است.

بله همین طور است. در عین حال در پاکستان که اصلا قابل مقایسه نیست. در این کشور در ژوئن سال 2009 که آخرین آمار رسمی سایت بانک مرکزی آنهاست فقط هفت میلیون و 700  هزار  کارت صادر شده بود، در حالی که در شهریور‏ماه سال 1388 نزدیک 73 میلیون کارت صادره در کشور ما وجود داشته است. بنابراین به نظر می‏رسد بانکداری الکترونیکی در ایران هم بنا بر ضرورت و هم بنا بر سیاست‌هایی که اتخاذ شده  رشد قابل توجهی داشته است و الان وقتی است که ما می‌بایست یک ارتقای دیگر بدهیم که در واقع حرکت  به سمت بانک مجازی است.

در این ارتقاء باید چه عواملی در نظر گرفته شود؟

رقابت مناسب و همه جانبه. من یک مثالی بزنم؛ شاپرک مدلی است که می توانست باعث توسعه نظام پرداخت شود اما الان به شکلی شده که به نظر می‏رسد رقابت مناسب را خدشه‌دار می‏کند. بدین معنی که الان مکانیسم و سازوکاری شکل گرفته که به هر حال تمام بانک‌ها را به حرکت در‌آورده و هر کسی سهم خودش را در این بازار کسب کرده است. اما عوض کردن این روال تا نهادینه شدن آن زمان می‌برد و این مسئله دوباره وضعیت بازار را به هم می‏ریزد. همانطور هم که می دانید الان دو سال است که صدور موافقت اصولی به  PSP ها  از سوی بانک مرکزی متوقف است. به خاطر اینکه طرح مگا پی اس پی  قرار بود اجرا شود اما بعد از مدتی تغییر، مدل شاپرک در دستور کار قرار گرفت. نکته اساسی در هر دو مدل این است که  وقتی سازوکار این باشد که سهم عمده به بانک‌های دولتی تعلق ‌گیرد در نتیجه باعث می‌شود که بازیگران کوچک و چابک حذف شوند و نمی‌توانند وارد بازی شوند در حالی که در حقیقت پیشران اصلی بانکداری الکترونیکی، ‌ بانک‌های خصوصی و کوچک بودند که آمدند و یک فضای دیگر و یک اقیانوس آبی برای خودشان در نظر گرفتند به جای اینکه وارد اقیانوس قرمز شوند که در آن مجبور بودند برای گرفتن سهم بازار به کشت و کشتار بپردازند، در این اقیانوس آبی که خیلی از بانک‌های دولتی برایش برنامه‌ای نداشتند با ارائه خدمات بهتر به جذب مشتری پرداختند.

وضعیت اکنون با گذشته چه تفاوت‏هایی کرده است؟

به گواهی اعداد وارقام، استقبال از پایانه‌های فروش بیشتر شده؛ برای خود ما قبلا این اتفاق نمی‌افتاد که برای خرید از سوپرمارکت محل کارت بکشیم و برای صاحب آن مغازه هم دور از ذهن می‌نمود. درآن زمان مثلا توسعه خودپردازهای خارج از شعب سیاست بسیار خوبی بود و با استقبال مردم مواجه شد. الان وضعیت بسیار بهتر شده، بانک‌ها سرویس قابل اطمینان ارائه می دهند و روزبه‌روز هم بهتر می‌شود، از سوی دیگر سوییچ شتاب نیز خوب عمل می‌کند. به قول دوستی، درهنگام پرداخت یارانه‏ها در کشور وقتی  درظرف 24 ساعت حجم تراکنش‌ها یک دفعه 10 برابر می‌ شود، این مسئله می‌توانست سیستم شتاب را کاملا متوقف یا مختل کند اما این اتفاق نمی‌افتد. به واقع در کدام کشور ممکن است این میزان افزایش تراکنش در یک روز اتفاق بیفتد ولی بازهم این سیستم عملکرد قابل قبولی ارائه ‌دهد.

با توجه به شرایط فعلی گام بعدی چه خواهد بود؟

به نظر من اکنون فضای لازم فراهم است که به سراغ یک ارتقاء دیگر یعنی بانکداری مجازی واقعی برویم. در واقع نقشی که تاسیس  بانک مجازی اکنون ایفا خواهد کرد همانند نقشی است که بانک‌های خصوصی نسبت به کل نظام بانکی در ابتدای دهه 80 ایفا کردند. یعنی در  9-8 سال قبل بانک‌های خصوصی آمدند و با ارتقا کیفیت خدماتی که در اختیار مشتریان گذاشتند، واقعا نظام بانکی را متحول کردند. اگر بانکداری مجازی واقعی وارد عرصه بانکداری الکترونیکی شود مطمئنا همان تحول و ارتقا کیفیت و همان ارزش افزوده خدمات را موجب خواهد شد و در نهایت این مردم هستند که استفاده نهایی را خواهند برد.

یعنی شما به بانکداری مجازی به دید نقطه تحول نگاه می‌کنید؟

مطمئن هستم که این نقطه عطف خواهد بود. مثلا یکی از این موارد فروشگاه اینترنتی است که انواع و اقسام کالاها را بدون هزینه حمل به دست مصرف کننده می‏رساند. به تعبیر دیگر این فضای مجازی است که کسب و کار و اشتغال و گردش مالی ایجاد کرده است. پس بانک مجازی می‌تواند اتفاق بیفتد. الان ما طبق آمار Internet World Stats سی و پنج میلیون کاربر اینترنت داریم که این میزان حدود 50 درصد کل کاربران خاورمیانه است. پس کاربرهای ایرانی بطور گسترده از فضای اینترنت استفاده می‌کنند، علاوه بر آن حدود 55 میلیون سیم‌کارت دست مردم است و حدود 32 میلیون مشترک تلفن ثابت که هر سه این مسیرها به معنای بستر مناسب برای توسعه بانکداری مجازی است.

یعنی شما بانکداری مجازی را به اینترنت محدود نمی کنید؟

 بانک مجازی لزوما نمی‌گوید فقط اینترنت؛ در واقع عملیات بانکی از طریق موبایل و یا تلفن بانک هم انجام‌پذیر است. نگاه من این است که بانک مجازی (اگر بحث اینترنت با سرعت مناسب در همه اوقات میسر نباشد) باید یک‌سری کانال‌های جایگزین برایش تعریف کرد. باید بانکداری مجازی را طبق شرایط کشورمان بومی‏سازی کنیم.

چرا بانک مرکزی برای ایجاد بانک مجازی مجوز صادر نکرد در حالی که مقدماتی مانند دستور‏العمل و امضای دیجیتال فراهم شده است؟

در جلسه‌ای که سال گذشته از کلیه متقاضیان بانک مجازی دربانک مرکزی دعوت شده بود، بحثی که مطرح شد این بود که ما اول مجوز را دادیم و بعد فکر کردیم قوانین آن چه باید باشد. اول نیامدیم قانون‌ها را نهایی کنیم و بعد بگوییم در چارچوب این قوانین بانک مجازی ایجاد شود. در آن زمان یکی از نکات اصلی، بحث احراز هویت بود که آن موقع ما برایش راه‌حل‌های روشن و مشخصی داشتیم چه در رابطه با استفاده از ارتباط با سامانه سازمان ثبت احوال که یک راه‌حل روشن برای اشخاص حقیقی است و چه ارتباط با شناسه ملی شخصیت‌های حقوقی که می‌توانیم با کدهایی که در واقع یگانه هستند، آخرین وضعیت شرکت‌ها را مشاهده کنیم. از طرف دیگر برای یکبار شما می‌توانید چه از طریق دفاتر نمایندگی و چه از طریق مراجعه به مشتری، احراز هویت کنید. ضمن اینکه یک روش تکمیلی هم این بود که مشتری برای افتتاح حساب برای اولین ‌بار باید پول واریز کند. به فرض اگر می‌خواهید که برای بستگانتان مثلا در خوزستان پول واریز کنید، وقتی شماره کارت را وارد می‌کنید سیستم بعد از شماره‌ کارت نام را می‌نویسد و می‌پرسد به این نام واریز ‌کند؟ پس بلافاصله احراز هویت می‌شود. ما بحثمان این بود که مشتری وقتی حساب باز می‌کند و مشتری جدید است. حداقل 000/50 تومان از یکی از کارت‌های بانکی‌اش می‌تواند به حساب جدید واریز کند تا احراز هویتش ثبت شود، پس روش‌های مختلفی برای احراز هویت وجود دارد.

یکی از مسائل مطروحه مساله بازرسی الکترونیکی و  نظارت بود که ما معتقد بودیم الان هم این کاربصورت دورکاری صورت می‌گیرد. آن موقع گذشت که شما حتماً‌ باید بازرس می‌فرستادید به شعبه که دفاتر را ببیند. الان بخش عمده نظارت‌ها از طریق ستاد صورت می‌گیرد.

حرف مشخص بانک مرکزی درباره ارائه مجوز بانک مجازی چه بود؟

هیچ پاسخی داده نشد و این بحث فعلا معوق است. در حالی که بعضی از متقاضیان مجوز اولیه هم گرفته بودند و برخی نرم‌افزار هم طراحی یا از خارج خریداری کردند و شروع به بومی‌سازی کرده بودند.

فکر می کنید علت اصلی این مسئله چیست؟

به هر حال سیاست‌های بانک مرکزی تعیین‌کننده است. فضایی که بانک مجازی در    e-Commerce،  e-Shoppingوe-Business فراهم خواهد کرد عینا مشابه فضایی است که بانک‌های خصوصی در نظام بانکی فراهم کردند. آن روزی که بانک اقتصاد نوین به عنوان اولین بانک خصوصی پا به عرصه وجود گذاشت و بعد بانک پارسیان و دیگران، خیلی زود نشان دادند که در واقع به دنبال فضای اقیانوس آبی هستند. یعنی واقعا بانک خصوصی بر اساس نگاه مشتری‌مدارانه حرکت کرد و این فرهنگ رشد کرد که مدیرعامل بانک این باور را در میان کارمندانش گسترش دهد که: مشتری ولی‌نعمت ماست و کارمندهای بانک‌های خصوصی این قضیه را باور داشتند. در حالی که در بعضی سازمان‌ها مشتری باید می‌آمد تملق می‌گفت، در صف‌های طولانی هم می‏ایستاد تا قبضش را پرداخت کند و یا تسهیلات اندکی بگیرد. و این رویکرد متفاوت بانک خصوصی با بانک‌های قبلی در دهه هشتاد بود. حالا ما در یک نقطه تحول دیگر قرار داریم و آن ایجاد بانک مجازی است که به جای شعبه شیک تر، صندلی بهتر یا ملک گرانقیمت‏ترباید برای زیرساخت‌های بانک مجازی هزینه کنیم. در این فضا که رقابتی در سپرده‌ها و تسهیلات وجود ندارد، کیفیت خدمت‌رسانی مهم است نه اینکه ناگزیر به تزیین در و دیواربپردازیم و هر بانکی یک رنگی داشته باشد و برای این‌جور موارد ظاهری تفکیک قائل شویم.

اگر نکته دیگری هست بفرمایید.

ایجاد بانک مجازی مطمئنا برای بانک مرکزی ریسکی نخواهد داشت. بخصوص اینکه در فضای مجازی از زمانی‌که وارد سیستم می‌شوید تا زمانیکه خارج می‌شوید همه اقدامات و فعالیت‌ها ثبت می‏ شود و سطح دسترسی  Access level مشخص است. نظارت دائمی وجود دارد و کوچکترین تخطی از هر یک از دستورالعمل‌ها بلافاصله در بانک مرکزی به راحتی می‌تواند نظارت شود. علاوه بر آن بانک مجازی می‌تواند اشتغال گسترده‌ای در کسب‌و‌کار و دورکاری ایجاد ‌کند. یک زمانی شعار این بود که دورکاری و کار در منزل ایجاد شود و یک‌سری امتیازاتی هم برای آن گذاشته بودند. چه چیزی بهتر از بستر تعاملات مالی الکترونیکی و مزایای بیشتردیگری که شما بهتر می‌دانید.

علاوه بر همه مطالب قبلی هزینه هر تراکنش الکترونیکی نسبت به تراکنش سنتی بانکی یک به 10 است. و این همان تفاوتی است که سیاست‏گذار بانکی را ناگزیر می کند که به سمت بانکداری مجازی سوق پیدا کند.

منبع:فصل نامه تازه های اقتصاد،ویژه اولین همایش بانکداری الکترونیک و نظام های پرداخت

گفتگو از محمود فراهانی