تفکر سنتی حاکم بر آیین نامه بانک مجازی

آیین نامه بانک مجازی که چندی پیش توسط بانک مرکزی ابلاغ شد نشانه مثبتی برای کسانی است که می خواهند در راه تاسیس این نوع بانک قدم گذارند .براین اساس عبدالحمید منصوری آیین نامه  ابلاغ شده را شابلونی می داند که دست کم راه را برای ورود به عرصه بانکداری مجازی  هموار می کند. معاون فناوری اطلاعات بانک پارسیان در گفتگوی مبسوط با پایگاه خبری بانکداری الکترونیک در عین حال که به   بررسی نقاط  ضعف وقوت و واشکافی نکات مبهم این آیین نامه می پردازد ، معتقد است ماهیت آیین نامه بیشتر محدودکننده است تا تسهیل کنده و اینکه تدوین کنندگان هنگام تدوین ایین نامه بیشتر مبتنی بر بانکداری متعارف اندیشیده اند تا مجازی.

*************************************** 

آیین نامه بانک مجازی را چگونه ارزیابی می کنید؟
نکته مثبت این است که بالاخره آیین‌نامه ای درخصوص بانکداری مجازی ابلاغ شد. زیرا وقتی آیین‌نامه صادر شود به مرور روی تک‌تک ماده‌های آن می توان کار کرد تا تدریجا اصلاح گردد. به اعتقاد من بهتر است یک میزگرد در خصوص آن برگزار شود و تبادل نظر صورت گیرد.

به اعتقاد شما ماهیت این آیین‌نامه بیشتر محدودکننده است یا تسهیل‌کننده و آیا ایجاد بروکراسی زایدمی‌کند؟
به طور کلی شرایط محدودترودر برخی قسمت‌ها اگر دقت شود شرایط اعلام شده نسبت به بانک‌های معمولی سخت‌تر شده است.
اما با توجه به آیین‌نامه بانک‌های دیگر روح کلی حاکم شبیه به هم است اما در برخی مواد شرایط سخت‌تر شده است که به آن خواهیم پرداخت و می توان گفت صراحتی در برخی موادآیین‌نامه وجود دارد که در خصوص بانک‌های دیگر نبوده و در این آیین‌نامه صراحت و شفافیت بیشتری به چشم می خورد به طوری که سطح یک، دو و سه عملیات بانکی را برای فعالیت یک بانک مجازی روشن‌تر می‌کند و تفکیک این سه سطح به شکل واضح‌تری صورت گرفته است.اما به طور کلی می‌توان گفت همه مباحث مربوط به بانک‌های مجازی مشروط و سخت‌تر شده است.

کدام بخش از آیین نامه به زعم شما سخت و  مبهم شده است؟
 در ماده 17 حدود 11 موضوع ارایه شده که بسیاری از آنها حتی در سیستم بانکداری فعلی نیز باید موجود باشد مثلا نحوه احراز هویت و شناسایی که البته این موضوع در بانکداری مجازی یک اصل مهم و پایه‌ای محسوب می‌شود که باید کاملا مشخص باشد .بانک مرکزی آیین‌نامه‌ای را برای احراز هویت وبراساس اسناد شناسنامه فرد در خصوص موارد مختلفی مثل افتتاح حساب و… ارایه داده است به طوری که شخص وارد شعبه می‌شود و احراز هویت می‌گردد اما در اینجا نکته مهم این است که احراز هویت در بانک مجازی  به چه ترتیبی  به صورت مجازی انجام می شود آیا آیین‌نامه‌ای وجود دارد؟ یا قراراست که هر بانکی برای خودش نحوه احراز هویت را مشخص کند.به هر حال این رسالتی است که بانک مرکزی باید برای آن قدم بردارد.

یک سوال خیلی کلی مطرح کنم به نظر شما اصلا این آیین نامه مختص بانک مجازی است یا نه و اساسا همپوشانی آیین نامه های بانک مجازی با دیگر بانکها در کدام نقاط است؟
 اتفاقا سوال مهمی است.یکی از مسایل اساسی در تدوین چنین آیین نامه هایی  برنامه حفاظت از تجهیزات و اطلاعات است که در این آیین‌نامه به آن اشاره شده اما این سوال هم در عین حال مطرح می‌شود که آیا این موارد ،خاص آیین‌نامه بانک مجازی است؟ آیا این موارد را بانک‌های دیگر نباید داشته باشند؟ همچنین در خصوص مدل حاکمیت شرکتی و اطلاعات سازمانی که در این آیین نامه به آن اشاره شده نیز این سوال مطرح می شود که مگر بانک‌های دیگر نباید این را داشته باشند؟ و یا در مورد برنامه بانک در زمینه مدیریت بحران نیز همین مساله وجود خواهد داشت که بحث مدیریت بحران آیا خاص بانک‌های مجازی است و یا بانک‌های دیگر نیز باید رعایت کنند. پس به این نتیجه می‌رسیم که این موارد به طور حتم لازم است اما کاملا اختصاصی برای بانک مجازی نیست زیرا وقتی سرویس 24 ساعته ارایه می‌شود چه بانک معمولی و چه بانک مجازی باید این مواد را رعایت کند بنابراین بسیاری از موارد عنوان شده خاص بانک مجازی نیست.

یعنی آیین نامه بانکهای مجازی باید طور دیگری تدوین می شد؟
 به اعتقاد من در خصوص بانک مجازی واقعا باید مجازی فکر کرد ,در این آیین‌نامه روح بانک‌های فعلی انطباق داده شده روی بانک‌های مجازی و به عبارتی برای خودمان دقیقا روشن نکرده ایم که بانک مجازی واقعا چیست؟

می توانید در این باب مثالی بزنید؟

به طور مثال برنامه تداوم فعالیت مشتری و حفاظت از تجهیزات و اطلاعات ، بحث مدیریت امنیت اطلاعات و یا برنامه‌های مربوط به مدیریت پایگاه‌های مرکز داده و پشتیبان از جمله مواردی است که خاص بانک مجازی نیست و هر بانکی در شرایط فعلی باید هم این مواردرا رعایت کند. بنابراین به جز بحث احراز هویت سایر موارد خاص بانک مجازی نیست .همچنین نکته دیگر اینکه در بند 11 عنوان شده سایر موارد به تشخیص بانک مرکزی که این جمله بدان معنا ست که بانک مرکزی هرگاه خواست می‌تواند بنا به صلاحدید خود مواردی را اضافه کند که چندان شفاف به نظر نمی رسد.

این مساله مهم است که آیا از نگاه یک بانکدار مجازی این آیین‌نامه نگاشته شده یا نه و به عبارتی اکثر مواردی که برای سیستم بانکی فعلی است در این آیین‌نامه موجود است؟

به نظر من به طور کلی مسایل با صراحت عنوان شده و هر کسی که Business Plan ارایه می‌دهد همه این موارد را باید لحاظ کند.بویژه اینکه در آیین‌نامه بانک‌های فعلی این صراحت وجود ندارد و به صورت آیین‌نامه‌ای تدریجا مسایل مطرح شده مثل آیین‌نامه‌های مربوط به سایت پشتیبان، بحران و…

جدا از این مسائل شما آیا در نقاطی از آیین نامه اشکالی مشاهده کردید؟
در ماده 25 نیز عنوان شده حسابرس بانک مجازی باید از میان حسابرسان مورد تایید بانک مرکزی انتخاب شود البته من تا به حال نشنیده‌ام که حسابرس باید مورد تایید بانک مرکزی باشد دو مرجع حسابرسان وجود دارد یکی وزارت دارایی و دیگری سازمان حسابرسی است هنوز ماده 25 برای من جای سوال دارد که البته می‌توانید بیشتر در این خصوص تحقیق کنید و خود بانک مرکزی می‌تواند پاسخ دهد که منظور چه بوده است زیرا من تا به حال ندیده‌ام که حسابرس باید مورد تایید بانک مرکزی باشد زیرا به هر حال بانک‌ها در هیات‌مدیره مختار هستند تا حسابرس عوض کنند و تا به حال دیده نشده که بانک مجبور باشد یک لیست به بانک مرکزی بدهد تا بانک مرکزی مشخص کند که چه کسی حسابرس باشد .
در ماده مربوط به فرایند صدور صراحتا عنوان می‌کند که متقاضیان باید تقاضای مکتوب خود را به همراه پیش‌نویس اساسنامه، برنامه عملیاتی و نحوه تامین سرمایه، مشخصات هیات‌مدیره و سایر مدارک لازم ارایه دهند که به اعتقاد من این صراحت خوب است اما در واقع ضمانت سختی ایجاد شده  که گفته شده در مجوز اولیه باید 50 درصد سرمایه ارایه شود که معمولا به این شکل نیست.

علت ایجاد چنین ضمانت سختی چیست؟
در واقع آیین نامه  در سه سطح مجوز اولیه ، مجوز تاسیس و مجوز فعالیت مسایل را بررسی کرده است بنابراین می‌توان گفت وقتی ترمزها را بیشتر می‌کنیم و یا وقتی نقاط کنترلی بیشتری قرار می‌دهیم شاید به دلیل این است که اشراف لازم را نداریم وبه همین دلیل این مراحل را قرار می‌دهیم وبه لحاظ سازمانی فازبندی می‌کنیم که البته اصل  فازبندی درست و منطقی است اما افراط در تاکید روی این  اصل مقداری کار را سنگین‌تر می‌کند و سرعت کار را نیز پایین می‌آورد. و در ایین نامه می بینم که اینها یک گلوگاه و ترمز محسوب می‌شود و این سه مرحله به نوعی سرعت کار را پایین می‌آورد.

به عبارت دیگرشما بیان این سه مرحله را چندان لازم نمی‌بینید؟
خیر- لازم نمی‌بینم زیرا کسی که Business Plan خود را ارایه می‌دهد و همه موارد مورد نظر را رعایت و صلاحیت افراد راهم مشخص می‌کند وجود این سه مرحله چندان ضروری نیست و به همین دلیل آیین‌نامه مطول به نظرمی‌آید.

چرا سرمایه از 70 میلیارد به 400 میلیارد تومان رسید؟
شاید یک دلیل عملی و مدون در میان نباشد ولی من فکر می‌کنم بحث عرضه و تقاضا باشد وقتی یک شرطی می‌گذارند و با تقاضای بالا روبه‌رو می‌شوند پس به دلیل بالا بودن تقاضا عرضه را گران‌تر می‌کنند تا مقداری تقاضا فروکش کند.

اما سناریوی دیگری ممکن است پشت قضیه باشد تحت این عنوان که تنها کسانی که واقعا جدی هستند و حاضرند 400 میلیارد تومان خود را برای این بانک بگذارند وارد قضیه شوند و به عبارتی حرفه‌ای‌ترها وارد شوند.

 البته این اصل درست است که کسی که پول می‌آورد حرف نهایی را می‌زند اما مسلم آن است که این مقدار پول دراختیار  متخصصین فناوری نیست و با این شرایطی هم که وجود دارد شاید هیچ متخصص فناوری نتواند در این مقوله حرکت کند. درخصوص 70 میلیارد تومان اولیه شاید یک متخصص می‌توانست چند درصد کار را بگیرد اما درخصوص 400 میلیارد تومان نادر افرادی در حوزه فناوری اطلاعات بتوانند حدود 4 یا 5 درصد بیاورند البته سرمایه حرف نهایی را می‌زند و با این سرمایه هر کسی نمی‌تواند برای این کار جلو بیاید بنابراین از این لحاظ مثبت است اما به هرحال شرایط سخت‌تر است و معادل یک بانک معمولی به آن نگاه شده است.

موادی در ایین نامه وجود دارد که کلا مبهم باشد؟
بله  در ماده 16 مقداری قابل بحث است. در این ماده عنوان شده اساسنامه بانک مجازی باید در چارچوب نکات لازم‌الرعایه در اساسنامه نمونه بانک مجازی که توسط بانک مرکزی تدوین و ابلاغ خواهد شد، تنظیم شود بنابراین اگر اشاره به همین آیین نامه فعلی است که بحث روشن است  اما اگر به سندی اشاره دارد که بانک مرکزی بعدا تنظیم خواهد کرد یعنی اینکه تا آن زمان فرد نمی‌تواند قالب اساسنامه خود را بفرستد زیرا ما تا این لحظه هیچ اساسنامه نمونه‌ای که بانک مرکزی ابلاغ کرده باشد نداریم که تجربه وتجربه نشان داده  بانک مرکزی وقتی این وظایف را برای خودش می‌آورد کار به نوعی با تاخیر همراه خواهد بود.

 از سوی دیگر  بر اساس این ماده  در حال حاضر هیچ بانک مجازی نمی‌تواند هیچ اساسنامه‌ای را تنظیم کند درحالی که در ماده موافقت اصولی باید همه اینها یعنی مدارک به همراه پیش‌نویس اساسنامه ارایه می‌شد بنابراین تجربه نشان داده جاهایی که بانک مرکزی این‌گونه عمل می‌کند کمتر توانسته به زمان موردنظر خود را برساند و همه اینها به نوعی ترمز در کار ایجاد می‌کند و اما و اگرهای زیادی به دنبال خواهد داشت.

با این حساب آیین نامه با اشکالات اساسی همراه است؟
خیر با همه انتقاداتی که دارم اما صدور این آیین‌نامه را مثبت ارزیابی می‌کنم زیرا به‌هرحال یک شابلونی برای یک گروه گذاشته‌اند که می‌توانند طبق آن عمل کنند.
مقداری محدودکننده است که البته محدودکننده بودن به معنای این است که آدم‌های خاص‌تری را می‌خواهد یعنی کسانی که سعه‌صدر، مقاومت و پول بیشتری دارند.
به‌عنوان مثال بخش هفتم خودش چند مرحله و ماده دارد که این یعنی توقف، بررسی و آنالیز تا اینکه به مرحله بعد برویم موافقت اصولی و موافقت اولیه و مجوز تاسیس و فعالیت که تقریبا می‌توان گفت چندان لازم نیست همچنین در آیین‌نامه عنوان شده بلافاصله پس از صدور موافقت اصولی باید پول (سرمایه) ارایه شود و درواقع نوعی ضمانت‌نامه 200 میلیاردی باید بدهیم که البته این نمی‌تواند جنبه منفی باشد.
البته برخی پدیده‌ها حمایت‌های دولتی و عزم ملی می‌خواهد تا به جلو پیش رود تا مشخص شود انعکاس آن چیست معمولا در دنیا هم روی مباحث جدیدی که قرار است در جامعه جاری شود این‌گونه برخورد می‌شود.

آیا این آیین‌نامه طبق اسلوب‌های جهانی طراحی شده است؟
بانک مجازی در دنیا یک نوزاد نوپا است و هنوز استاندارد خاص روی آن حاکم نیست البته مشکل ما این است که مدل‌های خارجی را نگاه می‌کنیم اما این‌طور نیست که آن را صددرصد پیاده‌سازی کنیم و مطمئنا یک سوژه موفق در خارج دلیل ندارد که در ایران هم موفق اجرا شود.
بانک مجازی در همه دنیا یکسری مشکلاتی دارد مدلی که در ذهن ما است به این صورت نیست که خیلی فوری بتوان به آن رسید و باید مقداری صبر کرد تا بانک مجازی به نقطه اصلی خود برسد و شاید حتی طی یک یا دو سال ابتدایی به بانکداری الکترونیک نزدیک باشد .

درحال‌حاضر بانکداری سنتی و متعارف ما تقریبا به بانکداری الکترونیک رسیده است و اکنون این دو با هم در تضاد قرار گرفته‌اند و این تضادهارا به صورت عینی می‌توانیم ببینیم و بانک مجازی نیز به همین صورت باید از بانکداری الکترونیک رها شود و به بانکداری مجازی برسد و ممکن است مدل ذهنی ما با آنچه که در سایر نقاط جهان است متفاوت باشد زیرا آنها براساس ساختارهای خودشان طراحی کرده انددر حالیکه ما درحال حاضر برخی ساختارها را در کشور خود نداریم.
 می‌توان گفت ابتدا یک فعالیت جدی می‌شود و بعد استاندارد می‌شود و همین نشان می‌دهد که درحال‌حاضر بانک مجازی بسیار نوپا است.
 
از نکات مهم در ایجاد بانک مجازی رعایت مسائل امنیت اطلاعات است. آیین نامه آبا به اندازه کافی روی این مسئله توجه داشته است؟
به‌هرحال پروتکل‌های ارتباطی با خارج مانند بحث سوئیفت  استانداردهای خاص خود را داراست که دیکته می‌شود امااز آنجا که سیستم‌ها روی اینترنت پیاده و از دریچه‌های مجازی استفاده می شود و به عبارتی مرزها در بانک مجازی درنوردیده می‌شود بحث امنیت اهمیت می‌یابد و در اینجا پروتکل‌های امنیتی نیز باید رعایت شود حتی در بانکداری متعارف نیز امنیت اهمیت دارد.

ضعف در  وجود پرتکلها مشکلی ایجاد نمیکند؟
من معتقدم ما می‌توانیم زیرساخت‌های امنیتی را تعدیل کنیم و امنیت محلی و کشوری ایجاد کنیم. علاوه براین بحث امنیت در هر حالتی حکمفرماست به طوریکه اگر یک بانک ایجاد شود به هر حال باید مباحث حفاظتی در آن رعایت شود.
یکی از مشکلات امنیتی که در حال حاضر وجود دارد نبودن بیمه تراکنش ها است در فرهنگ بانکداری متعارف بیمه صندوق و شعبه را داریم وحتی بیمه ATM را هم ایجاد کرده‌ایم یعنی درخصوص مباحث فیزیکی بیمه وجود دارد اگر بیمه تراکنش را ایجاد کنیم مسیر ریسک‌پذیری بانکداری الکترونیک متفاوت می‌شود .

اما تنها این مسئله کافی نیست باید نگرشهای پیشگیرانه داشته باشیم؟
 بله بانک مجازی باید مشتریان خود را امن نگاه دارد و به شکل ایمن به آنها سرویس دهد وما در ایران در خصوص استانداردهای امنیتی سخن می گوییم که در سطح کشور باشد به طوریکه وقتی در سطح کشور مشتری شناسایی شد هیچ‌کس دیگر این مشتری را شناسایی مجدد نکند.
ما درحال‌حاضر تا حدودی زیرساخت‌های امنیتی را در بانکداری پیاده کرده‌ایم اما نمی‌توان گفت مشکل نداریم زیرا به هرحال همه روش‌های امنیتی یک عمر مفید دارد که پس ازاین عمر مفید بالاخره کشف می‌شوند برای همین در مباحث امنیت پویایی اهمیت ویژه‌ای دارد به طوری که باید دایما تغییر کنند اگر یک‌جا ایستا باشد مورد آنالیز و اکتشاف قرار می‌گیرد اما وقتی پویایی حاکم باشد تا بخواهند کشف و آنالیزشوند مدل عوض شده است.