گواهی سپرده کالایی، ابزاری که روزگاری صرفاً برای تسهیل مبادلات میان تولیدکنندگان و مصرفکنندگان طراحی شده بود، امروز در بازارهای جهانی به بستری برای سرمایهگذاری، تأمین مالی و ارتقای کارایی بازار تبدیل شده است. زهرا فتحیراد، با بررسی جایگاه این ابزار در ایران و جهان، از ظرفیتهای مغفولمانده آن برای مقابله با تورم، تعمیق بازار سرمایه و افزایش شفافیت سخن میگوید.
به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک، زهرا فتحیراد کارشناس بازار سرمایه، در خصوص نقش و اهمیت گواهی سپرده کالایی در بازارهای جهانی به مدار اقتصادی گفت: این ابزار مهم مالی در سطح جهانی دارای معادلهای متعددی است که بسته به کشور و بازار، با عناوینی چون Bill of Deposit، Warrant، Warehouse Warrant و Warehouse Receipt شناخته میشود. این گواهیها عمدتاً در ارتباط با کالاهایی نظیر فلزات پایه و محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرند.
او ادامه داد: بسیاری از ابزارهای مالی که امروزه بهعنوان ابزار سرمایهگذاری شناخته میشوند، در ابتدا ماهیتی کاربردی داشتند و برای پاسخگویی به نیازهای گروه خاصی از فعالان بازار طراحی شده بودند. بهعنوان نمونه، قراردادهای آتی در شکل غیر استاندارد خود یعنی پیمانهای آتی در آغاز صرفا ابزاری برای پوشش ریسک تولیدکنندگان، مصرفکنندگان یا معاملهگران در یک بخش خاص بودند. اما با ورود نهادهای مالی و فرآیند استانداردسازی، این ابزارها به تدریج به ابزارهایی برای سرمایهگذاری تبدیل شدند.
این کارشناس بازار سرمایه ادامه داد: در مورد گواهی سپرده نیز روند مشابهی طی شده است؛ هدف اولیه آن تسهیل مبادلات میان تولیدکنندگان و مصرفکنندگان بود، اما با توسعه بازار و افزایش مشارکت مالی، این گواهیها به ابزاری برای سرمایهگذاری و تأمین مالی تولیدکنندگان بدل شدهاند.
او افزود: چنین تحولی در عمل به ارتقای کارایی معاملاتی، بهبود کشف قیمت و افزایش شفافیت بازار منجر شد و یکی از موقعیتهایی که اهمیت اینگونه گواهیها در حوزه سرمایهگذاری نمایان میشود، زمانی است که بخش قابلتوجهی از بازارها بهطور همزمان فاقد جذابیت سرمایهگذاری میشوند.
زهرا فتحیراد، ادامه داد: مواقعی وجود دارد که در عین وجود تورم، نه بازار سهام و نه بازارهای بدهی محل مناسبی برای سرمایهگذاری نیستند، اما سرمایهگذاری در کالا (از طریق آنچه که گواهی سپرده کالایی از آن نامبرده میشود) میتواند سرمایهگذار را در برابر تورم حفظ کند. این فرآیندی است که بسیاری از صندوقهای بازنشستگی در جهان از آن استفاده میکنند.
این کارشناس بازار مالی در پاسخ به این سوال که گواهی سپرده کالایی در ایران تا چه میزان با استانداردهای جهانی همسویی دارد؟ ابراز داشت: از نظر معنایی، فلسفه و چارچوب نظارتی، گواهی سپرده کالایی را تقریبا میتوان با اصول مدل جهانی (WRS یا Warehouse receipt system) هم راستا دانست. البته در ایران و بازارهای جهانی تفاوتهایی در سپرده کالایی وجود دارد. برای نمونه، در خارج از ایران سیستم انبارداری و رهگیری کالاها بهصورت یکپارچه طراحی شده و با نهادهایی چون گمرک یا شبکه حملونقل در ارتباط است. همچنین، استانداردهای بینالمللی دقیقی برای تمامی کالاها تعریف شدهاند.
فتحیراد محدود بودن اعتبار گواهی سپرده کالایی به داخل کشور را تفاوت بعدی دانست و عنوان کرد: این گواهیها در خارج از ایران فاقد اعتبار و قابلیت معامله هستند. در مقابل، گواهیهایی که در بازارهایی نظیر بورس فلزات لندن (LME) صادر میشوند، در سطح جهانی قابل معامله، استفاده و حتی وثیقهگذاری هستند. در نهایت، تفاوتهایی نیز در سازوکار تسویه وجود دارد؛ بهگونهای که در ایران فرآیند تسویه از طریق زیرساختهایی مانند شرکت سپردهگذاری مرکزی انجام میشود، در حالیکه در بازارهای بینالمللی این امر از طریق نهادهایی مانند custodian یا clearing house صورت میپذیرد.
او، افزود: با این حال و بهرغم تفاوتها، توسعه این ابزار نقش مهمی در عمق بخشی بازار سرمایه ایران ایفا میکند. در حقیقت، نخستین وظیفهای که بازاری همچون بازار سرمایه باید در پی تحقق آن باشد، دستیابی به سطحی مطلوب از کارایی است. کارایی خود دارای انواع گوناگونی است، اما در این زمینه، دو مؤلفه اصلی آن یعنی کارایی تخصیصی و کارایی قیمتی از اهمیت ویژهای برخوردارند. کارایی تخصیصی به معنای هدایت منابع مالی به سمت بخشهایی است که از ارزش سرمایهگذاری برخوردارند؛ از اینرو، توسعه و تعمیق ابزارهای مرتبط میتواند به ارتقای این نوع از کارایی کمک کند.
او تصریح کرد: افزون بر این، هرچه عمق بازار گواهی سپرده در بازار سرمایه افزایش یابد، زمینه برای تحقق کارایی قیمتی نیز فراهم میشود؛ بهطوریکه دیگر هیچ فرد یا نهادی بهتنهایی قادر نخواهد بود تأثیر معناداری بر قیمتها داشته باشد.
فتحیراد خاطرنشان کرد: بهطور کلی میتوان گفت هرچه امکان انتقال آسان منابع مالی میان بازارهایی که در ظاهر رقیب به نظر میرسند، مانند بازار طلا و بازار سهام فراهمتر باشد، در عمل به ارتقای کارایی هر دو بازار منجر میشود. این جابهجایی روان سرمایه نهتنها موجب تخصیص بهینه منابع میشود، بلکه مزایایی را نیز به همراه دارد که در بازارهای غیرشفافی نظیر بازار فیزیکی، بهویژه باتوجه به محدودیت دانش عمومی در تشخیص کیفیت کالاها قابل دستیابی نیست.
این کارشناس بازار سرمایه در پایان و در پاسخ به این سوال که گواهی سپرده کالایی از چه مزیت خاصی برخوردار است؟ گفت: مزیت اصلی آن این است که سرمایهگذار بابت نگهداری دارایی، با پرداخت مبلغی اندک، از امنیت قابل توجه در مقابل سرقت و آسیب برخوردار است. حتی در خصوص سایر گواهیهای سپرده، در عمل نهادی که نقش انباردار را ایفا میکند، مسئول حفظ امنیت و کیفیت کالا است و این امکان را فراهم میکند تا سرمایهگذاران صرفا با هدف بهرهبرداری از نوسانات قیمتی، بدون درگیری مستقیم با نگهداری فیزیکی کالا، وارد بازار شوند. همچنین باید توجه داشت که یکی از مزایای مهم کالاهای کشاورزی و صنعتی برای مصرفکنندگان نهایی، اطمینان از کیفیت از پیش تعیینشده و استاندارد کالای مورد نظر است که با ابزار گواهی سپرده کالایی قابل پوشش است.
نظر شما چیست؟