در خارج از ایران بحران‌هایی که پیش آمد، بخش کمی از آن مربوط به اعتبارسنجی بود و بخش بیشتری از آن به سیاست‌ها و بازارهای کاذب و پول مجازی مربوط می شد. /بانک مرکزی باید به سمتی برود که برای تاسیس شرکت اعتباری سنجی مجوز ارایه دهد./ در کشورهای دیگر که دیرتر به سراغ اعتبارسنجی می‌روند یکی از مشکلاتشان بحث کامل کردن داده هاست./در یک شرایط و فضای رقابتی اینگونه نیست که همه بانکها بخواهند فقط با یک مرکز اعتبارسنجی کار کنند. به علاوه من فکر می کنم بانکها بزودی خواهند فهمید که اگر با بیش از یک مرکز اعتبارسنجی کار کنند گزارش‌هایی کامل‌تر خواهند گرفت
به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک بحث اعتبار سنجی در ایران یک فرایند با چشم انداز نه چندان روشن است. در حالی که رقابت در این حوزه می تواند به افزایش کیفیت اعتبار سنجی و رتبه بندی کمک کند و این یک نیاز مبرم برای نظام بانکی است اما رفتار متمرکزی که از سوی نهاد های مسئول در پیش گرفته شده دست کم تا کنون نتوانسته کمک چندان موثری به فرایند اعتبار سنجی واقعی متقاضیان تسهیلات از سوی بانک ها کمک کند. از سوی دیگر تا کنون معادله واقعی نیز از در دستور کار این نهادها قرار گرفته نشده است. البته در جهان نیز ساختار فرایند اعتبار سنجی کمی مورد نقد قرار گرفته اسنت. مجموعه این مباحث از سوی مجید شکوهی مدیر عامل شرکت اعتباری ایرانیان مورد بررسی قرار گرفته است. البته وی معتقد است که در بحران بانکها در جهان بیش از آنکه شرکت های اعتبار سنجی مورد سوال قرار گیرند این بانکها بودند که اعتبارسنجی واقعی و مسئولانه درباره تسهیلات اعطایی خود انجام ندادند. در ادامه گفتگو با شکوهی را می خوانیم
************************************
*پس از بحران اقتصادی انتقادات زیادی به موسسات اعتبارسنجی و رتبه‌بندی شد؛ از جمله اینکه ریسک بانکها خوب محاسبه نشده است، این رونددر حال حاضر به چه سمتی و سویی رفته و در ایران چگونه است؟
اگر بخواهیم وضعیت اعتبار سنجی را در خارج از ایران و در شرایط کنونی بررسی کنیم باید گفت دو نگرش وجود دارد. یک نگرش آن است که بانک ها می گویند ریسک‌سنجی شرکت ها دقت لازم را نداشته و در نتیجه این معضلات ایجاد شده است.نگرش شرکت های اعتبارسنجی نیز این است که بانک ها وموسساتی که مشاوره های ما را عمل کردند ریسک کمتری داشته اندوکسانی که به توصیه های ما گوش نکرده‌اند بیشتر دچارمشکل شده اند. برای مثال در سال 2010 یکی از بانک‌های روسی‌الاصل که در هشت کشور اروپایی شعبه دارد معتقد بود که چون بر اساس اصول اعتبارسنجی رفتار کرده مشکلاتی که برای بانک‌های دیگر اتفاق افتاد برای آنها پیش نیامده است.پس بسیاری معتقدند هر کس با بحث اعتبارسنجی همسان‌سازی نکرده به مشکل بر خورده اما در ایران شرایط متفاوت است، چون به هر حال بحث اعتبارسنجی به یک دوره زمانی تکاملی نیاز دارد.
*چقدر می‌توانستند میزان بحران را کم کنند و میزان اثرگذاری روی کاهش بحران چقدر بوده است؟
بحث اعتبارسنجی مبانی علمی خاص خود را دارد.این سوال مطرح است که ما از یک علمی که تبدیل به صنعت می‌شودچقدر انتظار داریم؟ اگر این را بتوانیم تعریف کنیم می‌توانیم میزان قصور یا خطای این موسسات را هم تعریف کنیم.
در بحث اعتبارسنجی و ریسک‌سنجی عوامل موثر در ریسک را شناسایی می‌کنند تا بتوانند براساس رفتار گذشته مشتری، رفتار اودر آیندهرا پیش بینی کنند؛اما نمی‌توان صددرصد مشخص کرد.
*سوال اینجاست که چند درصد؟
در خارج از ایران بحران‌هایی که پیش آمد، بخش کمی از آن مربوط به اعتبارسنجی بود و بخش بیشتری از آن به سیاست‌ها و بازارهای کاذب و پول مجازی مربوط می شد. خود اعتباردهندگان با کنار گذاشتن بحث‌های اعتبارسنجی و اتخاذ سیاست‌های دیگری در بازار، پول‌های مجازی ایجاد کرده‌اند که این پول‌ها بدون پشتوانه بود و باعث شد ناگهان پشتشان خالی شود.
*سوال این است که آیا موسسات اعتبار سنجی این بحران را پیش بینی کرده بودند؟
کار موسسات اعتبارسنجی بیشتر پیش بینی ریسک مشتریان است. ما یک اعتباردهنده داریم یک اعتبارگیرنده. موسسه اعتبارسنجی به اعتباردهنده یک فاکتورهایی می‌دهد که در تعیین سیاست‌هایش برای دادن اعتبار و تعطای تسهیلات، احتیاط‌های لازم را انجام دهد و هنگامی که اعتباردهنده سیاست‌هایی را در پیش گیرد که پول مجازی ایجاد کند،طبیعی است که به مشکل بر می‌خورد.
در خارج ممکن است که در تعیین عوامل ریسک و ریسک‌سنجی مشتریان کوتاهی شده باشد، اما عامل اصلیبحران این نیست. بلکه برخی بانکها و مؤسسات اعتباردهنده با اتخاذ سیاست‌های تولید پول مجازی سبب شدندشرایط حبابی پیش آمده و وقتی مشتری نتوانسته آن را برگرداند بانک فرو ریخته است.
*شرکت‌های اعتبارسنجی بعد از بحران چه تغییری کرده اند؟
شرکت‌های اعتبارسنجی ابتدا اطلاعات مشتریان را از اعتبار دهندگان جمعآوری و یکپارچه سازی می‌کنند و گزارش اعتباری آنها را به اعتباردهندگان ارائه می‌دهند. سپس در مرحله دوم که بحث اعتبارسنجی و تعیین ریسک مطرح می‌شود،وارد عمل میشوند.ما در حیطه اعتبارسنجی از امکانی به نام کارت‌های امتیازی استفاده می‌کنیم. کارت امتیازی شابلنی است که برای اعتباردهنده تعریف می‌کند که مشتریانش را چگونه از این شابلن عبور داده و امتیاز اعتباری آنها را مشخص کند. کارت امتیاز اعتباری بر اساس روش‌های علمی اطلاعات را پایش می‌کند و با داده کاوی و استخراج فاکتورهای مهم موثر در ریسک، امتیاز اعتباری مشتریان را تعیین می کند. مثلا فاکتور سن تاثیرش در تعیین اعتبار چقدر است؟ فاکتور شغل چقدر و فاکتور درآمد چقدر است؟
هنر شرکت‌های اعتبارسنجی این است که از همان زاویه دیدی که اعتباردهنده به مشتریانش نگاه می‌کند مسایل را بنگرد. مثلا اعتباردهندهای که در حوزه کشاورزی تسهیلات می دهد با اعتباردهنده ای که در حوزه صادرات و واردات تسهیلات می دهد طبعا سیاست‌هایش متفاوت خواهد بود. هنر یک مرکز اعتبارسنجی این است که از همان منظر اعتباردهنده مشتریان او را نگاه کند و از همان زاویه دیدی که اعتباردهنده دارد امتیازدهی کند.
*البته باید گفت بعد از بحران، اطلاعات مشتری هم تا حدود زیادی تغییر کرد بدین معنا که ممکن است قبل از بحران رفتار مشتری خوب بوده اما پس از بحران رفتار تغییر یافته است؟
اینها پس‌لرزه‌هایی است که بحران ایجاد می‌کند. لذا کارت های امتیاز دهی اعتباری(score card)باید به طور مداوم پایش و بازنگری شوند. برای این منظور از روش های صحت‌سنجی استفاده می شود تا چنانچه وزن متغیرها و فاکتورهای تعیین‌کننده و شاخصه‌های آنها تغییر کرده باشد یا متغیر مؤثر دیگری در کار باشد، تعدیلات لازم در کارت امتیاز اعتباری هم صورت بگیرد.
به اعتقاد من،در بحران‌هایی که چه در داخل ایران و چه در خارج ایران به وجود می‌آید از بحث اعتبارسنجی می‌توان به عنوان یک فاکتور کمک‌کننده برای جلوگیری از این بحران‌ها استفاده کرد. اما این فاکتور اصلی نیست چون عوامل دیگری مثل سیاست‌های اقتصادی یا اقتصاد سیاسی نیز تاثیرگذار خواهد بود.
*آیا شرکت‌های اعتبارسنجی توانایی پیش‌بینی بحران را هم دارند به طوریکه بتوانند بر اساس قضاوت وداده های موجود آینده را به نوعی پیشگویی کنند و بگویند در آینده این اتفاق می‌افتد پس مواظب باش ؟
بله هست، با این فرق که منعطف بر پیشگویی وضعیت مشتری در آینده است. یکی از فوایدی که اینها دارند آینده‌بینی است یا همان بازارسنجی مشتریان در آینده است. یعنی فاکتورهایی را کنار هم می‌گذارند و از این فاکتورها با داده‌کاوی فاکتورهای تعیین‌کننده و متغیرهای اصلی را پیدا می‌کنند.در دنیا این اتفاق افتاده است اما ما در ایران از منظر اعتبارسنجی به آن حد بلوغ نرسیده ایم. ممکن است در حوزه جنبه‌های اقتصادی و علمی بتوانیم یک پیش‌بینی‌هایی را انجام دهیم اما از منظر اعتبارسنجی این یک بلوغ اطلاعاتی می‌خواهد که حجم عظیمی از داده را در اختیار داشته باشید، توانایی اعتبارسنجی و تعریف کارت‌های امتیاز اعتباری را داشته باشید، بعد بتوانید از آن منبع داده استفاده‌های مختلف کنید. مثلا در حوزه مبارزه با پول‌شویی از دیتا استفاده می شود و با تمرکز روی اطلاعات می‌توان فهمید که این پول منشا قانونی دارد یا ندارد یا در پیشگیریاز تقلب هم می توان ازداده‌ها استفاده کرد.
مثال دیگر اینکه در حوزه کارت‌های اعتباری با دیتایی که از مشتری دارند، تراکنش های متقلبانه را می توانند کشف کنند. به عنوان مثالوقتی مشتری در شهر تهران ساکن است اگر یک تراکنش با مبلغ بالا در یک منطقه دوردستداشت سیستم باید سریع آن را بگیرد، مخصوصا اگر فاصله زمانی دو تراکنش کم باشد سیستم باید تراکنش‌ها را تحلیل کند و در صورت مشکوک بودن آن را شناسایی کند. پس چه زمانی این توانایی‌ها ایجاد می‌شود: اولا وقتی قدرت داده‌ای فراوانی وجود داشته باشد؛ و دوم اینکه فرمول‌های پیشگیری از تقلب در سیستم تعریف شده باشد که ما هنوز با این مسایل فاصله داریم.
*الان چهار شرکت فعال وجود دارد وجه تمایز و وجه اشتراک این چهار شرکت فعال چه چیزهایی است؟
البته من بیشتر با مرکز مشاوره رتبه بندی اعتباری ایران آشنایی دارم که یک مرکز بسیار فعال است و با حمایت‌هایی که از آن شده توانسته دیتاهای بانک‌های مختلف را بگیرد و به لحاظ انبار داده‌ای می‌توان گفت از همه غنی‌تر است.
به هر حال کار ما یک استانداردی دارد. عموما در کشورهایی که مرکز اعتبارسنجی ایجاد کرده اند حدود پنج تا 10 سال طول می‌کشد تا اطلاعات جمعآوری و پاکسازی شود پس فعلا نمی‌توان انتظار داشت که اطلاعات کامل و پاکی در اختیار باشد و این انتظار درستی نیست و همین که توانسته اند از بانک‌های مختلف دیتا جمعآوری کنند و گزارشی را از مشتری بدهند که شامل سوابق مشتری در چند بانک باشد نکته مثبتی است.
*چقدرگزارشات انها را معتبر می‌دانید؟
همانطور که عرض کردم باید زمانی که برای بلوغ و رشد این سیستم لازم است را پشت سر گذاشت تا به دیتای سالم و نتیجتا گزارش اعتباری قابل اتکا دست یافت.
* سیستم اعتبارسنجی شما چه خدماتی می دهد؟
ما در شرکتمان سیستمی داریم که قابلیت مشابهی دارد یعنی می‌توان اطلاعات مشتریان تسهیلات چند بانک را در آن ذخیره کرد و از آن گزارش اعتباری گرفت. تمرکز ما روی بانک خودمان یعنی بانک سامان بوده است. البته ما فقط به گزارش اعتباری اکتفا نکرده ایم.به عبارتی تا حدودی استانداردهای بین‌المللی را بومی‌سازی کرده ایم.ما با توجه به اینکه بازار ایران پتانسیل رشد سریع‌تری دارد، سال گذشته هم اعتبارسنجی اشخاص حقیقی و هم حقوقی را به سیستم گزارش دهی اعتباری اضافه کردیم به طوری که در شعب بانک سامان گزارش اعتباری به همراه امتیاز اعتباری به مشتری ارایه می‌شود. در قدم بعدی هم در نظر داریم که بتوانیم آن را با سیستم مدیریت تصمیم‌گیری همراه کنیم به طوریکه سیستم می‌تواند در خصوص مشتری با توجه به امتیازش تصمیم بگیرد.
*شرکت مشاوره رتبه بندی اعتباری ایران چه مقدار از اطلاعاتش را با شما به اشتراک گذاشته است؟
ظاهرا آنها فقط اجازه دارند اطلاعات خود را به بانکها و موسسات اعتباری بدهند ما به عنوان یک شرکت نمی‌توانیم این خواسته را داشته باشیم.ظاهرا بانک مرکزی فقط اجازه ارایه گزارش اعتباری برای بانکها و موسسات اعتباری را به آن شرکت داده است.
*آیا شما با بانک مرکزی رایزنی نکرده‌اید؟
سیاست ما تا الان این بوده که برای یک بانک کار کنیم. طبیعتا این سیاست در حال عوض شدن است زیرا محصول ما در بانکمان راه‌اندازی شده و از حالا به بعد بازاریابی برای بانک‌های دیگر را آغاز خواهیم کرد.
*ممکن است بانکها بگویند ما با مشاوره رتبه بندی اعتباری ایران کار می‌کنیم و نیاز به به اشتراک گذاشتن داده ها با شما نداریم.
البته ممکن است. اما ما هم مزیت‌های خود را داریم که برای آنها توضیح می‌دهیم ما به لحاظ فنی چند قدمی جلوتر هستیم. ما طراحی کارت امتیاز اعتباری را بومی سازی کرده ایم. برای اعتبارسنجی شرکت ها، علاوه بر سوابق تسهیلات، مشخصات کسب و کار، سوابق مالی، سوابق مدیران و سهامداران اصلی یا ذینفع واحدرا نیز دخالت می دهیم و در نتیجه با نگاه جامع تری شرکتها را اعتبار سنجی می کنیم. در حال حاضر هم به دنبال اضافه کردن بخش مدیریت تصمیم گیری به بخش مدیریت تسهیلات هستیم. البته بخش مدیریت فرآیندها و مدیریت تصمیم گیریرا برای کارت های اعتباری پیاده سازی و عملیاتی کرده ایم.
*به طور کلی شما چگونه گزارشات آنها را ارزیابی می‌کنید؟
دو ستان زحمات زیادی کشیده اند اما هنوز اشکالات به طور کامل رفع نشده است. دیتاها شفاف و کامل نیست و پاکسازی آن هم به یکباره امکان‌پذیر نیست. باید به آن زمان داد تا اطلاعات مشتریان کامل تر و شفاف تر شود.
* اشکال اساسی در عملکرد ندارند؟
من فکر می‌کنم خوب پیشرفت کرده‌اند.
* آیا لازم است بیش از یک مرکز اعتبارسنجی داشته باشیم؟
به هر حال ما این گرایش را داریم که کلوپ خود را داشته باشیم.در یک شرایط و فضای رقابتی اینگونه نیست که همه بانکها بخواهند فقط با یک مرکز اعتبارسنجی کار کنند. به علاوه من فکر می کنم بانکها بزودی خواهند فهمید که اگر با بیش از یک مرکز اعتبارسنجی کار کنند گزارش‌هایی کامل‌تر خواهند گرفت برای همین در خیلی از کشورهای اروپایی و آمریکایی بیش از یک مرکز اعتبارسنجی کار می‌کنند زیرا مثلا در آمریکا گزارشی که «اکسپرین» می‌دهد با گزارشی که «اکویی فکس» یا "ترنس یونیون"می‌دهد متفاوت است. به خصوص اینکه مراکز اعتبارسنجی از روش های متفاوتی برای اعتبارسنجی اشخاص استفاده می کنند لذا اعتباردهندگان می توانند مشتری را از دیدگاه های مختلف مورد ارزیابی قرار دهند.
*شاخص‌ها متفاوت است؟
آنها در بحث اعتبارسنجی از روش‌های متفاوتی استفاده می کنند. مانند این است که شما یک پرونده را به یک کارشناس بسپارید یا دو کارشناس. طبیعتا وقتی دو کارشناس، کار را کارشناسی کنند نظراتشان می تواند متفاوت باشد اما در جمع نگاه جامع تری برای ارزیابی مشتری در اختیارتان قرار خواهد داد.
*فکر می‌کنید چه زمانی به این مرحله می‌رسیم؟
نمی‌شود زمان خاصی تعیین کرد. اما شواهد نشان می‌دهد که ما سرعت خوبی داریم مثلا ما در ایران بانکداری الکترونیک را 15 یا 20 سال دیرتر آغاز کردیم اما ظرف مدتی که آغاز کردیم سرعت بالایی داشتیم و در حال حاضر به حد قابل قبولی دست یافته ایم. در زمینه اعتبارسنجی هم اینگونه است دیر شروع کردیم اما تجربه شخصی من این است که از زمان آغاز خوب پیش رفته ایم.
*یعنی شما فکر می‌کنید که بانک مرکزی باید به سمتی برود که برای این کار مجوز ارایه دهد ؟
بله و قطعا این امر صورت می‌پذیرد. اگر هم الان موانعی وجود دارد به سرعت رفع خواهد شد. در کشورهای دیگر که دیرتر به سراغ اعتبارسنجی می‌روند یکی از مشکلاتشان بحث کامل کردن دادههاست. بحث‌های دیگر این است که ابزارهای دیگر اعتبارسنجی باید فراهم شود.ما به لطف خدا و با تلاش متخصصین جوان ابزارهای تکمیلی را فراهم کرده ایم.
* چه فعالیت های دیگری در دست اجرا دارید؟
همانطور که اشاره کردم علاوه بر ایجاد یک مرکز اعتبارسنجی، سیستم دیگری راجع به مدیریت کسب و کار (مدیریت فرآیند ها و مدیریت تصمیم گیری) کارت‌های اعتباری را طراحی و پیاده سازی کرده ایم. همچنیندر نظر داریم سیستم اعتبارسنجی داخلی نیز برای بانکها را ارایه کنیم.
*آیا زمانی می‌رسد که پروژه‌هایتان را به بانکها بفروشید؟
قطعا همین طور است. به نظر من آینده درخشان و روشنی پیش رو داریم. گسترش بازار ایجاب می کند بانکها و موسسات اعتباری از سیستم های جدید در این حوزه استفاده کنند. استفاده از این سیستم ها موجب کاهش ریسک، کاهش هزینه ها وافزایش عملکردبانکها شود. پس در آینده نزدیک و بناچار به این راه حل ها روی خواهند آورد.
*آیا به ایجاد نظام بازاریابی کارا فکر کرده‌اید؟
بله، شرایط بازار بانکی ایران ویژگی‌های خاص خود را دارد و بانکها چون محل تبادل پول هستند حساسیت زیادی در انتخاب سیستم ها دارند. برای آنها خیلی مهم است که سیستم جای دیگری کار کرده باشد بسیار مهم است که از منبع مطمئن به یقین رسیده باشند.ما با اجرای سیستم در شعب بانک سامان این اطمینان را به سایر بانک ها خصوصا بانک های خصوصی می دهیم که سیستم به طور کامل پیاده سازی شده و در شعب آنها هم قابل اجراست.
*آیا خودتان از کار خود گزارش گرفته‌اید؟
ما یک سیستم پشتیبانی داریم که در فواصل زمانی منظم روند کار را بررسی و گزارش می کند. عیوب و مشکلات کار مدام در حال بررسی است و این تاثیر زیادی بر رشد ما داشته است. خوشبختانه تست‌های محیطی و داخلی بسیار جامع بوده و مشکل خاصی وجود نداشته است. به علاوه با دوره های آموزشی که برای کارکنان و کابران بانک گذاشته شده، آموزش های لازم برای کاربری سیستم ارائه شده است.
نظر شما چیست؟