از چک کارت تا خودپرداز؛ ۴۰ سال بانکداری الکترونیک در ایران

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک زینب مهنایی، موسس و اولین مدیر عامل شرکت به پرداخت ملت بوده است. حدود یک سال در پروژه پیاده سازی پایا در بانک مرکزی فعالیت  داشته و در نهایت پس از اتمام ماموریت دربانک مرکزی و بازگشت به بانک ملت از بانک ملت جدا شده است و مدتی با دکتر الهی در بانک مجازی امین مشغول بوده است و اکنون در بخش خصوصی مدیرعامل یک شرکت حوزه بانکداری الکترونیک است. مهنایی تحقیقات مفصلی درباره پیشینه بانکداری الکترونیک در ایران کرده است که مصاحبه زیر در واقع مرور بانکداری الکترونیک در دهه 50 است.

*تحقیقات شما درباره پیشینه بانکداری الکترونیک خیلی جدی بوده است.

بله – پیدا کردن آقای فاطمی انگیزه خیلی قویی بود که تصمیم من را برای  شروع کار مستقل و خصوصی درحدود6  ماه به تاخیر انداخت. بعد از اینکه ماموریتم در بانک مرکزی در ابتدای سال 89  پایان یافت به بانک ملت برگشتم با وجود اینکه  تصمیم برای جدا شدن از مجموعه را داشتم ولی در بانک ماندم چون پیدا کردن ایشان فقط از طریق بانک ملت میسر بود چراکه آقای فاطمی در بانک تهران کار می‌کرده­اند که بعد از انقلاب این بانک در بانک ملت ادغام شد ضمن اینکه فکر میکنم شاید این مدت فرصت خوبی برای تامل بیشتر و عجولانه عمل نکردن خودم بوده است. پس تا شهریور 89 در بانک ملت ماندم و بعد از پیدا کردن ایشان و بعد از ده سال در شهریور 89 کار من در  بانک ملت پایان یافت.

چرا آقای فاطمی؟ مگر ایشان چه مشخصه ای داشتند؟

در بخش تاریخچه­ی کتابها و مقالات و پروژه­های دانشجویی در ایران که در زمینه بانکداری الکترونیکی و یا پرداختهای الکترونیکی نوشته شده­اند جمله زیر را به کرات شاهد بوده­ام:

"سابقه فعالیتهای بانکداری الکترونیک در ایران به سال 1350 بر می­گردد. در آن زمان بانکهای تهران با در اختیار گرفتن بین 7 تا 10 دستگاه خودپرداز در شعب خود، نخستین پرداخت اتوماتیک پول را تجربه کردند"

تا اینکه در اواخر سال88 که یکبار دیگر مشغول تدوین بخش تاریخچه بانکداری الکترونیکی در یک پروژه بودم. سوالات ذیل در ذهنم شکل گرفت:

• چقدر این موضوع در دهه 50، صحت دارد؟ و از کجا میتوان اطلاعات بیشتری در این زمینه کسب نمود؟
• آیا مرجعی و مستندی برای نگهداری تاریخچه بانکداری الکترونیک در کشور وجود دارد؟

این بود که برای یافتن پاسخ سوالات فوق دست به کار شدم…

از کتابخانه‌ها و سازمان اسناد ملی ایران و بررسی نشریات بانکی واقتصادی شروع کردم و بعد از چند هفته به مجله تهران اکونومیست در خردادماه سال 1354 برخوردم که آگهی تبلیغاتی را به چاپ رسانده بود برای کارتی که پرداخت اتوماتیک انجام می‌داده است. همزمان از بازنشسته‌های بانک تهران که بعدها در بانک ملت ادغام شد هم پرس‌وجو می‌کردم تا اینکه  با آقای شفیع اعلایی که الان در بانک شهر مدیر  سازمان و بهبود روشها  هستند  آشنا شدم ایشان به من گفتند که یادشان هستند که این کارت‌ها را صادر می‌کردند و حتی اولین مشتری را که ایشان در شعبه­شان کارت به دستشان دادند یادشان بود و بعد به آقای فاطمی اشاره کردند که اسم کوچک و شماره تلفنشان را نداشتند و ادامه دادند که آقای رشیدی ایشان را می‌شناسند اما  آقای رشیدی  تهران نبودند و من ازطریق  ایمیل با ایشان تماس گرفتم  که گفتند بعد از مراجعتشان در یکماهه آتی حتما درپیدا کردن ایشان به من کمک خواهندکرد.

من برای پیدا کردن آقای فاطمی حتما باید اسم کوچک ایشان را می‌داشتم چون دوستان در اداره بازنشستگی بانک ملت بدون اسم کوچک نمی‌توانستند کمکی به من کنند. بعد در حین بررسی‌ها به کتابچه‌ای برخوردم از اسامی و عکس و سمت استخدامی‌های قبل از 1346 بانک تهران. از آبدارچی گرفته تا کارمند و رییس شعبه و همچنین تمام کارکنان ستادی. من این کتابچه را اسکن  نمودم. همه را بررسی کردم شاید حدود 100 نفر بودند تا رسیدم به اسم محمدرضا فاطمی مسوول چک‌کارت که واقعا حرکت رو به جلویی در این تحقیق بود و دقیقا همان چیزی بود که در تبلیغات بانک هم دیده بودم رفتم اداره بازنشستگی و 3 یا 4 نفر به این نام پیدا شد که دو نفرشان مربوط به شاغلین دهه پنجاه بودند  ولی متاسفانه  شماره تلفن و یا آدرسی در سیستم از این عزیزان وجود نداشت . ولی متوجه شدم که یکی از این افراد حقوق بازنشستگی خود را از ملت‌کارت دریافت می‌کرد و معمولا از یک دستگاه که مربوط به شعبه شمیران بود استفاده می­کرد. من با شعبه تماس گرفتم و تلفن وی را از کارمند شعبه خواستم. کارمند مربوطه اتفاقا با آقای فاطمی دوست بود  ولی نمی‌توانست شماره تلفن را بدهد که من اهداف تحقیق را توضیح دادم و بالاخره مجاب شد که تلفن را بدهد در نهایت در 10 مرداد 89 ایشان را در منزلشان ملاقات کردم. ایشان  اطلاعات و مستندات بسیاری  از فعالیتهای آن زمان خود در اختیار داشتند  و حافظه بسیار خوبی نیز داشتند.  ایشان کاتالوگ‌ها، بروشورها نمونه‌های کارت و عکس‌ها… را در اختیار من گذاشتند و من از ایشان بسیار متشکرم.

*ما هم می‌توانیم قرار بگذاریم و ایشان را ببینیم؟

حتما اگر بفرمایید میتوانم با ایشان هماهنگ کنم. شماره تماسشان را دارم. مصاحبه ضبط شده خود را نیز میتوانم در اختیار شما قرار دهم (در تاریخ 10/5/89)  فکر میکنم این مصاحبه حدود سه ساعت طول کشید.

این نمونه  کارتی است که در آن زمان  صادر می‌شد  نمونه کارت مغناطیسی نقدی ویک نمونه هم کارت اعتباری.

*اسمش چک‌کارت بوده؟

بله مثل کارت‌های امروزی نام بانک در نام محصول  وجود ندارد. بلکه این محصولِ بانک تهران به نام چک‌کارت  شناخته می­شده است.

*چند دستگاه بوده؟

در ابتدا 6 دستگاه بوده ساخت شرکت  CHUBB مدل MD2. در سال 1351 نصب آنها در 6 شعبه تهران شروع میشود و این شعب عبارت بوده­اند از شعبه جمالزاده، فردوسی، تجریش، چهارراه پهلوی، بازار و تخت جمشید ولیکن با کارشناسی‌هایی که انجام می‌شود و پس از گزارش معایب و نواقص دستگاه‌ها و با توجه به اینکه در نمونه اولیه این دستگاه­ها، به جای کارت مغناطیسی از کارت یک بار مصرف (وچر) استفاده میشده است به این معناکه دستگاه کارت/وچر را می‌گرفته و یک پاکت حاوی مثلا 1000 تومان وجه نقد، به دارنده وچر تحویل می‌شده است و خود وچر در دستگاه ضبط می­شده است. در نتیجه  این 6 دستگاه را پس می‌فرستند و 12 دستگاه از مدل جدید با کارت مغناطیسی (CHUBB MD4s) سفارش می‌دهند که 6 تا برای همان 6 شعبه در تهران و 6 دستگاه دیگر در شهرهای اصفهان، شیراز، مشهد، رشت، تبریز و چالوس نصب می شود.

اکنون نمونه­ای از این خودپرداز ها وجود دارد؟

من خیلی گشتم تا دستگاه اوراق شده و از رده خارج شده اینها را پیدا کنم. و موفق نشدم در انبار بانک ملت درتهران نمونه­ای از آن را بیایم همزمان با این تحقیقات مطلع شدم که دستگاهی از مدل سری دوم خودپردازهای بانک تهران (CHUBB MD4s) در شعبه دهم دی مشهد بانک ملت وجود دارد پس از هماهنگی با رییس حوزه و تهیه عکس از ظاهر و نیز قطعات داخلی دستگاه متوجه شدم  اشتباهی پیش آمده بود و در واقع خودپرداز مذکور متعلق به بانک تهران بود. یعنی ATMهای شرکت چاب (CHUBB). آقای فاطمی هم آن عکسها را دیدند و تایید نمودند.  اما  تابلوی بالای دستگاه را اشتباها به نام بانک عمران زده بودند و البته آقای فاطمی اشاره کردند که اصلا بانک عمران ATM ی نداشت و من نیز تمام مشخصات دستگاه را چک کردم و دستگاه از همان خودپردازهای سری دوم بانک تهران بود. به نظر من لاشه‌ای که از ATM در مشهد هست نمونه منحصر به ‌فردی در دنیا محسوب می‌شود.

*آن دستگاه‌ها با ATM فعلی چه تفاوتی داشته است؟

 این دستگاهها پول شمار نداشتند و پول را در پاکت می‌گذاشتند و البته با مبلغ واحد 1000 تومان که ظاهرا در سال 1357 به 7000 تومان افزایش یافت و  دارندگان کارت که کارت خود را درون خودپرداز می‌گذاشته­اند روزانه یک پاکت پول 1000 تومانی میتوانستند دریافت نمایند.

 کارت به حساب هم وصل نبوده و خودپرداز به تنهایی و مستقل از  حساب کار می‌کرده است  در واقع شعبه در روز کاری بعد، مبلغ برداشت شده را از حساب مشتری کسر می‌کرد.

* آقای فاطمی بلاخره توانستند به شما کمک کنند ؟

شاید برای ایشان سخت بود که بتوانند به بنده اعتماد کنند و می‌خواستند تمام اسناد و مدارک و نمونه‌ها را به مدیرعامل بانک ملت تحویل دهند و من هم در این رابطه پیگیری کردم ولی موفق نشدم. ایشان بایگانی  بسیار غنی و گزارشات کاملی در اختیار داشتند که برای من بسیار جالب بود و لذا اکثر آنها را اسکن نمودم.

شاید اینجا بهتر باشد کمی به  پیشینه خودپرداز در جهان اشاراتی داشته باشید؟

 اولین خودپرداز دنیا به  هیرو(مشهور به هرون) یونانی منسوب گردیده است .

ماشین خودپردازی که هرون ساخت در مقابل دریافت سکه­های برنزی مقداری آب مقدس تحویل می‌داد . وقتی که سکه وارد دستگاه میشد بر روی صفحه­ای می­افتاد که به اهرمی متصل بود ، اهرم سوپاپی را باز می‌کرد که باعث خارج شدن آب میشد . صفحه به خاطر وزن سکه به تدریج شروع به کج شدن می‌کرد تا زمانی که سکه از روی آن بیفتد . افتادن سکه باعث برگشتن صفحه و در نتیجه اهرم به جای خود می‌شد که در نهایت موجب بسته شدن سوپاپ و قطع جریان آب می‌گردید . 

 اولین نمونه از خودپردازهای امروزی در تاریخ 27 ژوین 1967 میلادی توسط جان شپردبارون از شرکت دلارو در انفیلد تاون لندن در یکی از شعب بانک بارکلی به ثبت رسید. آقای جان شپردبارون در سن 84 سالگی و سال گذشته فوت کردند. البته خیلی از مهندسان شرکت دلارو ادعا دارند که ما در طراحی قطعات مختلف دستگاه با وی همکاری کردیم و این ثبت باید برای شرکت دلارو انجام می‌شد. به هر حال جایزه OBE  نیویورک را هم در سال 2005شخص جان شپرد بارون دریافت نمود و لیکن همزمان با این ثبت در 1967 کسان دیگری هم بودند که ATM را ثبت کردند در واقع چهار ثبت همزمان اتفاق افتاده که یکی از آنها برای شرکت چاب است (chubb) و اینگونه که  سوابق، شواهد و مدارک آنها نشان می‌دهد که قبل از بارون به این مهم رسیده بودند ولی به ثبت نرسانده بودند. و با اختلاف یک ماه و چند روز در 31 جولای 1967 در شعبه ویکتوریا بانک وست­مینستر به ثبت می‌رسانند.

 البته بعضی‌ها می‌گویند ATM اولین‌بار توسط جرج سیم جیان در امریکا اختراع شده است ولی ماشینی که ایشان اختراع کرده بود فقط پول می‌گرفته و به نوعی سپرده‌گذاری پاکتی بوده  و روز بعد متصدی شعبه وجوه دریافتی دستگاه را به حساب  واریز می­نموده است. همزمان در توکیو هم در سال 1966 تلاشی صورت می­گیرد اما چون پول در میان نبوده بلکه کارت اعتباری بوده که در اختیار مشتری قرار می گرفته و اطلاعات زیادی از آن دستگاه به دست نیامد  درنتیجه  این دستگاه نیز جزو خودپردازهای ثبت شده قرار نگرفت.

بلاخره چهار دستگاه ثبت شده کدامها بودند؟

با اختلاف 9 روز پس از ثبت ماشینDACS  توسط شرکت دلارو در انگلیس، شرکت متیور (Metior) و بانک سپرده‌گذاری سوئد (the Swedish saving banks’)، ماشین پرداخت پولی به نام (بنکومات Bankomat) و با اختلاف یک ماه Westminster Bank’s–Smith Industries–Chubb ماشینی به نام (Chubb MD2) را ثبت نمودند.

  خودپردازهایی که برای ثبت  اختراع رقابت می­کردند عبارتند از (لوتر جورج سیم­جیان، جان شپرد بارون،  بنکومات و چاب) که هیچ یک بر اساس کارت مغناطیسی کار نمی­کرده­اند. با همکاری شرکت تازه­کار Speytec و بانک میدلند، کارت مگنت در سال 1969 در خودپردازهای این شرکت مورد استفاده قرار گرفت. 

ایده استفاده از رمز ذخیره شده روی کارت توسط یک مهندس انگلیسی شاغل در MD2 به نام جیمز گودفیلو در سال 1965 مطرح گردید. نتیجه این سیستم, امکان شناسایی مشتری بدون دخالت انسان بود. هم‌چنین این اختراع اولین نمونه کامل "پرداخت وجه" توسط دستگاه خودپرداز در سوابق ثبت شده محسوب می‌گردد. اختراع رمز تاثیر ژرفی بر این صنعت گذارد . و سیستم رمز گودفیلو بعدها در ماشین‌های پرداخت پول NCR و نیز IBM به کار گرفته شد.

*اولین‌بار چه زمانی ATM به شبکه متصل شد؟

در سال 1968  و ثبت آن توسط آقای دونالد وتزل شاغل در شرکت داکتل در امریکا بوده است.

*اول شبکه شکل گرفت بعد به ATM وصل شد یا برعکس؟

سیستم مخابراتی وجود داشت  و برای اتصال  ATMها به هم از سیستم مخابراتی کمک گرفتند و همین باعث ورود شبکه به سیستم بانکی شد. موزه ملی آثار تاریخی در آمریکا داکتل و وتزل را به عنوان مخترعین شبکه خودپرداز می‌شناسد .

*در ایران چه وقت بود؟

 تا سال 57 شبکه خودپردازها مورداستفاده نبوده است ظاهرا استقبال عمومی خوبی از این دستگاه‌ها نشده  است.

*غیر از خودپرداز پایانه فروش هم بوده؟

بله در دو هتل شرایتون وهیلتون سابق دو دستگاه zipzap بوده که شماره کارت برجسته روی کارت مگنت  برای تنظیم سند معامله­ی مورد انجام استفاده می‌شده است.

*موارد دیگری هم اگر هست بفرمایید.

من عکسهایی از خودپردازهای مدل Md2 و Md4 و پوستر تبلیغاتی شعبه ونمونه کارتها و …. در اختیارتان قرار می­دهم که در صورت تمایل از آنها میتوانید استفاده نمایید.

خبر های پیشنهادی

پرداخت با تلفن هوشمند سرآغاز پیشرفت بانکداری الکترونیک

۵ دی ۱۳۹۵

گزارش بانک مرکزی از روند گسترش بانکداری الکترونیک /بیشترین رشد مربوط به پایانه فروش بوده است/اثرات بر کنترل نقدینگی

۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۲

قرن ۲۱ گرمترین دوره زمین بعد از دوران یخبندان

۱۹ اسفند ۱۳۹۱

تاریخچه فعالیت بانک‌ها و شرکت‌های داخلی در توسعه بانکداری الکترونیک/ راه حل های آفلاین در دهه ۷۰چگونه شکست خورد

۲۶ مهر ۱۳۹۱