کم انگیزگی بانک ها و مشتریان در استفاده از ساتنا

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک بر اساس آنچه در تارنمای بانک مرکزی درج شده سامانة تسویه ناخالص آنی (ساتنا) برای دو هدف اصلی از آذرماه سال 1385 راه اندازی شده است:یکم، تسویه مبادلات بین بانکها و دوم ، انتقال وجه فوری بین حساب‌های مشتریان در دو بانک مختلف

در ادامه آمده است: از شهریورماه 1387 خدمات ساتنا برای حوالة بین حساب‌های مشتریان در دو بانک مختلف معرفی شده است. مشتریان بانکها می‌توانند با مراجعه به شعب بانک خود، از متصدیان مربوط درخواست حواله ساتنا به حسابی در بانک دیگر بنمایند. خدمات ساتنا در حال حاضر بدون کارمزد در تمامی شعب همه بانکها و برای انواع حسابها (اعم از سنتی و متمرکز) ارایه می‌شود.

ساتنا چیست

بر اساس تعریف بانک مرکزی سامانة تسویه ناخالص آنی (ساتنا) نظامی الکترونیکی است که پردازش و تسویه تراکنش های بین بانکی و دستورپرداخت های فوری را به صورت انفرادی و آنی انجام می دهد.

در تعریف دیگری که باز هم بانک مرکزی ارائه داده   «ساتنا» فرآیند سامانه تسویه ناخالص آنی است.  در این سامانه مشتریان یک بانک در صورت تمایل به انتقال وجه به حسابهای مورد نظر در سایر بانک ها ، نیاز به داشتن حساب در بانک های مقصد را ندارند و می توانند از طریق حساب خود در بانک مبدا ، عملیات انتقال وجه به هر مبلغ را از طریق شعبه مبدأ انجام دهند.

بانک مرکزی در تشریح مزایای ساتنا موارد زیر را برشمرده است:
– ساتنا سامانه است که به مشتریان یک بانک امکان می دهد با مراجعه به شعب بانک خود، هر حواله ای را به هر حسابی در هر بانکی به صورت « همانروز» انجام دهند.

– ساتنا جایگزین کاملی برای چکهای رمزدار بین بانکی است که به جای ابزارهای سنتی کاغذی از ارتباطات الکترونیک بین بانکی استفاده می کند.

– ساتنا می تواند در کاهش حجم ایران چک و اسکناسهایی که برای انتقال از یک بانک به بانک دیگر استفاده می شوند موثر باشد.
 

ویژگی های ساتنا

بانک مرکزی در تشریح ویژگی های ساتنا نیز آورده است: – حواله های «ساتنا» حداکثر تا پایان روز کاری که مشتری درخواست داده است به حساب مقصد واریز می شود.
-حواله های ساتنا محدودیت جغرافیایی ندارد و در تهران و شهرستان ها یا بین شهرهای مختلف کشور به یک نوع و با یک سرعت ( همانروز ) انجام می شوند.
–  مشتریان برای صدور حواله های ساتنا یی باید به شعب بانک خود- که در آن حساب دارند- مراجعه کنند.

– خدمات ساتنا از طریق تحویلداری به مشتریان ارائه می شود.
– فعلاً‌ برای ارائه خدمات ساتنا کارمزدی از مشتریان دریافت نمی شود.
– فعلاً حواله های ساتنا محدودیتی از نظرمبلغ ندارند.

چرا ساتنا موفق ظاهر نشد

با وجود مزایای قابل توجهی که بانک مرکزی روی کاغذ برای ساتنا  یرشمرده است اما چرا پس از گذشت حدود 6 سال هنوز این سامانه چندان مورد استقبال بانکها و مشتریان قرار نگرفته است.

عدم استقبال از ساتنا در ابتدا بانک مرکزی را واداشت تا به صورت توصیه از بانکها بخواهد تا از ساتنا برای عملیات انتقال وجوه بین بانکی خود یا مشتریانشان استفاده کنند. این توصیه ها را به کرات از زبان رئیس سابق اداره نظامهای پرداخت شنیده ایم. این توصیه ها اما چندان در روند استفاده از ساتنا اثرگذار نبود تا اینکه بانک مرکزی حدود یک ماه پیش طی یک ابلاغیه بانکها را ملزم کرد تا برای انتقال وجوه بین بانکی از ساتنا استفاده کنند.

    بر اساس بخشنامه شماره 91104/90 مورخ 21/4/90 بانک مرکزی به عنوان مدیران عامل بانکها، از تاریخ 25/4/90 تبادلات بین بانکها با یکدیگر که منشاء بانک به بانک داشته باشند، لزوماً‌ باید از طریق سامانه ساتنا عملیاتی گردد.

این بخش نامه تنها بانک ها را ملزم کرده تا در انتقال وجوه بین خود از ساتنا استفاده کنند و همانطور که این بانک در اطلاعیه ای در چهارم مرداد ماه جاری توضیح داده مبادلات فی مابین اشخاص و بانکها کماکان بر اساس روال قبل ادامه خواهد داشت و کلیه مشتریان بانکها می توانند از طریق درخواست چک رمزدار بین بانکی و سامانه ساتنا مبادلات خود را انجام دهند.

دلایل عدم استقبال

کارشناسان در تشرح عدم استقبال از ساتنا معتقدند عملیات کاغذی این سامانه در شعب بانکها به شکل قابل توجهی دست و پاگیر است همچنین عدم دسترسی سریع به شماره شبا از دیگر عواملی است که مشتری را نسبت به استفاده از ساتنا کم انگیزه می کند.از سوی دیگر احتمال واریز وجه به حساب دیگری غیر از حساب مقصد وجود دارد. همچنین در برخی موارد نیز به دلایل مختلف سامانه دچار فطعی و اختلال می شود. این گونه مشکلات عملا مشتریان را نسبت به استفاده از ساتنا کم انگیزه می  کند.

مشکلات بالا اگر چه در مبادلات وجوه بین بانکی مشتریان موثر است اما انتظاز می رود بانکها در انتقال وجوه بین خود از ساتنا استقبال کنند اما عملا اینگونه نشده و بانک مرکزی برای استفاده بیشتر بانک ها از راه حل دستوری و ابلاغ بخش نامه استفاده کرد.

این در حالی است که مشتریان از سحاب(انتقال وجوه بین بانکی از طریق خودپرداز استقبال خوبی انجام داده اند.

آمار چه می گوید

یکی از مشکلاتی که در روند ارزیابی عملکرد ساتنا وجود دارد آن است که بانک مرکزی گزارش عملکرد تراکنشهای ساتنا را به صورت هفتگی منتشر می کند و هیچ گاه سابقه گزارشها را در تارنمای خود نگه نمی دارد. همچنین این آمار هفتگی نیز با تاخیر یک تا چند ماهه منتشر می شود. به تعبیر دیگر عملا اطلاع رسانی در باره عملکرد ساتنا چندان قابل استفاده برای تحلیل نیست.

این در حالی است که بانک مرکزی در خصوص انتشار گزارش عملکرد شبکه های خودپرداز و پایانه های فروشگاهی گزارشهای مفصل ماهانه منتشر می کند و تا حد زیادی می توان به استناد این گزارشها وضعیت شبکه های مذکور را تحلیل کرد.

اما در خصوص ساتنا این وضعیت را مشاهده نمی کنیم. برای مثال هم اکنون در تارنمای بانک مرکزی گزارش عملکرد ساتنا برای هفته سوم خرداد(20 تا 25 خرداد ماه) منتشر شده است. ضمنا هر گاه امار هفته بعد یعنی هفته چهارم خرداد روی سایت بانک مرکزی درج شود سابقه ای از امار هفته سوم روی سایت باقی نمی ماند و این باعث می شود تا تحلیل عملکرد ساتنا عملا غیر ممکن باشد.

بانک مرکزی تنها در یک مقطع گزارش ماهانه ساتنا را منتشر کرد(جدول زیر) و البته این گزارش مجدد از روی سایت برداشته شد. در اسفند ماه سال گذشته گزارش 9 ماهه این سامانه را منتشر کرد. بر اساس این گزارش متوسط ماهانه تعداد تراکنش های ساتنا نزدیک 684 هزار تراکنش بود. که این میزان حدود 16 درصد تعداد کل اسناد مبادله شده بین بانکی در مدت مذکور بوده است.ضمن اینکه مبادلات بین بانکها در این آمار چندان قابل توجه نیست.

در هر حال به نظر می رسد بانک مرکزی باید سامانه ساتنا را مجدد بررسی و آسیب شناسی کند و دلایل اینکه چرا با وجود مزایای زیاد این سامانه و از همه مهمتر بدون کارمزد بودن خدمات آن  برای مشتریان ما استقبال مناسبی  از ساتنا نمی شود.