از طفولیت تا تخیل

در حال حاضر سرعت سطح تراکنش‌ها در بیت‌کوین ــ در بهترین حالت ــ 10 دقیقه است، بنابراین می‌توان آن را تنها یک ارز مجازی و اولیه دانست که طی 20، 30 سال آینده ممکن است تبدیل به ارز رایج شود / بلاک‌چینِ عمومی در دنیا Trust Lees است یعنی افراد هیچ اعتمادی به هم ندارند / در قراردادهای هوشمند همه‌چیز شفاف است و قدرت چانه‌زنی و عدم تعهد به‌موقع در قرارداد از بین خواهد رفت.

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک، زنجيره بلوكي یا Block chain  یک فناوري جدید در زمينه رایانش ایمن است، فناوری‌ای‌ که مي‌تواند منجر به تحول در دنياي دیجيتال شود. این پدیده قدرتمند، اجرای تراكنش‌ها را به‌نحوي مدیریت می‌کند که دارایي‌هاي دیجيتالي در آینده قابل شناسایي و اعتماد باشند. ازجمله مزایاي این فناوري ایجاد شفافیت در تراکنش‌های موجود و جلب اعتماد شهروندان، دستگاه‌های امنيتي و قضایي‌ست. فناوری‌ای که همچون جعبه‌ای شگفت‌آور رویدادهای جذابی را برای پرچمداران خود به دنبال دارد. هرچند گذر از این مسیر نیازمند جرح و تعدیل فراوان است، اما به این بهانه با دکتر مهدی شجری؛ استاد دانشکده مهندسی کامپیوتر و فناوری اطلاعات دانشگاه صنعتی امیرکبیر به بحث نشسته‌ایم. 

*شاپرک، بانک مرکزی و بانک‌ها علاوه بر تحت‌پوشش قرار دادن تمامی تراکنش‌ها، به‌عنوان بستر حقوقی ـ فنیِ بلاک‌چین نیز در نظر گرفته می‌شوند، به‌نظر شما نظام بانکیِ کشور برای روبه‌رو‌شدن با این پدیده‌ تا چه اندازه آمادگی دارد؟
در ابتدا باید بگویم که نه‌تنها در ایران بلکه در تمام دنیا فناوری مبحثی جدید است و همه سعی می‌کنند جایگاه خود را در رابطه با بستر حقوقی‌ ـ فنیِ بلاک‌چین مشخص کنند. 

*نقشی که بلاک‌چین و پول رمزنگاری‌شده در این میان ایفا می‌کنند، چیست؟
این دو مبحث کاملاً مجزا از یکدیگرند و نمی‌توان پول رمزنگاری را معادل بلاک‌چین قرار داد. 

*آیا می‌توان پول رمزنگاری را فرزند بلاک‌چین تلقی کرد؟
بله، دقیقاً مانند ایمیل که اولین کاربرد راه‌اندازی شده در شبکه TCP/IP‌ست، Crypto Currency (ارز رمزنگاری‌شده) هم اولین و مهم‌ترین کاربرد بلاک‌چین محسوب می‌شود. در این میان بانک‌ها در کشورهای مختلف و اتحادیه اروپا برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری‌های فراوانی انجام داده‌اند تا بتوانند کاربردهای دیگر بلاک‌چین را به‌منصه ظهور رسانده و عملیاتی کنند و دلیل اشتباهاتی که گاهاً رخ می‌دهد ملموس نبودن دیگر کاربردهاست. ارزهای رَمزی مانند بیت‌کوین همچنان در مراحل طفولیت به سر می‌برند و نمی‌توان گفت جایگاهِ پول نقد را در دنیا به دست آورده‌اند زیرا پول حوزه‌ای نیست که بتوان طی چند سال آن را متحول و با پول رَمزی جایگزین کرد. این فرم نهایی از ارز رمزنگاری‌شده نیست و احتمالاً ده‌ها سال طول می‌کشد تا ارز رمزگذاری‌شده بتواند جایگزین پول نقد شود، و در تعاملات دنیا و تراکنش‌های مالی جایگاه خود را به دست آورد. در این بین طبیعتاً ملزم به متقاعد کردن افراد برای استفاده از بیت‌کوین و ارزهایی که امروزه در دنیا استفاده می‌شود هستیم وگرنه برای رسیدن به چنین جایگاهی باید فاصله‌ای بسیار طولانی را پیمود. سابق بر این قرار بود بیت‌کوین کارمزد اندکی داشته باشد تا به‌راحتی مورد استفاده قرار گیرد، اما این امر محقق نشد، زیرا هنوز به مرحله ارزهای مجازی نرسیده‌ است، رسیدن به این مرحله نیازمند کار پژوهشی و مطالعه فراوان است تا فناوری بلاک‌چین بهبود پیدا کرده و امنیت و سرعت ثبت تراکنش بیشتری را برایمان فراهم آورد. در حال حاضر سرعت سطح تراکنش‌ها در بیت‌کوین ــ در بهترین حالت ــ 10 دقیقه است، بنابراین می‌توان آن را تنها یک ارز مجازی و اولیه دانست که طی 20، 30 سال آینده ممکن است تبدیل به ارز رایج شود. همان‌طور که می‌دانید یک دوره قیمت بیت‌کوین حدود 18 هزار دلار بود، آن زمان بنده کارگاهی برگزار کرده بودم که افراد در آنجا مدام راجع به بالا رفتن قیمت سئوال می‌کردند و پیش‌بینی من این بود که قطعاً قیمت کاهش پیدا می‌کند، همین اتفاق افتاد و با نزول قیمت تا 8هزار دلار روبه‌رو شدیم. مسئله دیگری که مطرح می‌شد این بود که آیا می‌توان بیت‌کوین را معادل Digital Gold قرار دهیم؟ پاسخ بنده این بود که آیا اولین عنصری کشف شده توسط بشر طلا بود؟ مسلماً ده‌ها عنصر مختلف کشف شد و نهایتاً عنصری که ویژگی‌های بالاتری را داشت ماهیت «طلا» به خود گرفت، بیت‌کوین هم اولین کاربرد بلاک‌چین است و قطعاً «طلای دیجیتال» نیست، بلکه یک فناوری با قابلیت ارتقاء است. بدیهی‌ست که طی سال‌های آینده با ارز رمز‌گذاری‌شده برتر با ویژگی‌های بالاتری روبه‌رو خواهیم شد، حتی امکان دارد بیت‌کوین منقرض شده و ارزهای مجازی که ویژگی‌های بالاتری ایجاد می‌کنند جای آن را بگیرند. 

*اکنون بسترِ حقوقی و فنیِ در شاپرک، بانک مرکزی و بانک‌ها مبتنی بر بلاک‌چین نیست، اما اگر به چنین مرحله‌ای برسند چه چالش‌هایی را پیش‌رو خواهند داشت؟ 
همان‌طور که عرض کردم بستر حقوقی در رابطه با کاربردهای بلاک‌چین مدنظر قرار می‌گیرد و الان عمده‌ترین بحث، Regulation و تنظیم مقررات است. عمده‌ترین مسئله‌ای که سبب نگرانی کشورهای مختلف شده این است که یکی از کاربردهای بلاک‌چین تحت عنوان «ارز رمزنگاری‌شده» را به چه نحوی مدیریت و قانونگذاری کنند تا این فناوری به مسیر اشتباه نیفتد، بنابراین تمرکز روی Crypto Currency (ارز رمزنگاری‌شده) است نه بلاک‌چین.

*از‌ زمانی‌که پول به عنوان ابزار انتقال ارزش شناخته می‌شد تا ایجاد بانک‌های مرکزی حدود 2هزار سال زمان صرف شد، از طرف دیگر پول باید به ثبات برسد تا بتوان برای آن قانون‌گذاری کرد، آیا ممکن است ورود کشورها به بحث نظارت بر پول رمزی چنین فرآیندی را در پی داشته باشد؟ 
برای قانون‌گذاری چنین پدیده‌ای باید کل حوزه Crypto Currency (ارز رمزنگاری‌شده) را در نظر داشت، زیرا نحوه قانون‌گذاری باید به گونه‌ای باشد تا این فناوری جدید بیشترین منافع را برای کشور داشته باشد و در عین حال راه نوآوری را مسدود نکند. این مسیری‌ست که توسط اکثر بانک‌های مرکزی در کشورهای پیشرفته دنبال می‌شود، اما در اینجا یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌ها تقلباتی‌ست که در ICO (Initial Coin Offering) رخ می‌دهد که به واسطه عرضه اولین سکه برخی شرکت‌ها ممکن است چندین میلیون دلار سرمایه‌گذاری خطرپذیر جذب کنند زیرا حتی کوچک‌ترین شرکت‌های فعال در حوزه بلاک‌چین از ICO استفاده کرده و در چند مرحله سرمایه‌گذاران کلان و خُرد در آن سرمایه‌گذاری می‌کنند. تمام افرادی که فرآیند ICO حضور پیدا می‌کنند Coin دریافت کرده و انتظار دارند که در ادامه راه سکه این شرکت ارزشمند شود، سرمایه‌گذاران هم در پی این هستند که به واسطه بالا رفتن ارزش سکه‌ها ارزش سهام آنها هم بالا برود. بعضی از شرکت‌ها که به آنها POP & DOMP می‌گویند بدون اینکه نظارتی روی آنها انجام شود برای مدتی با استفاده از شیوه بالا بردن ارزش سکه‌ها منجر به بالا رفتن خرید و فروش‌شان در شرکت می‌شوند، با همین هدف صدها و هزاران ICO در دنیا ایجاد و منشأ کلاه‌برداری شده است. زیرا هنگامی‌ که ارزش سکه و ارز رمزگذاری‌شده به بالاترین حد خود رسید، سکه‌هایشان را می‌فروشند و سودی که عایدشان می‌شود از محل متضرر شدن سرمایه‌گذاران این حوزه است، آن هم بدون ایجاد فناوری‌ یا انجام کاری مفید. 

*اما مردم در مکان‌های دیگر هم متضرر می‌شوند؟! 
بله، اما وظیفه دولت این است که وقتی منافع عمومی به خطر می‌افتد از طریق قانون‌گذاری از این مسئله جلوگیری کند. 

*ممکن است در همان جایی که نظارت هم اتفاق می‌افتد کلاهبرداری رخ دهد. 
بله، اما نمی‌توان با در نظر گرفتن این موضوع کاری انجام نداد. 

*امکان دارد نگاه سختگیرانه تبدیل به عاملی بازدارنده شود، فرض کنید قانون‌گذار به نحوی قوانین را ایجاد می‌کند که هیچ‌نوع کلاهبرداری‌ای انجام نشود، اما می‌بینیم که در برخی محیط‌ها با وجود سال‌ها قانون‌گذاری و نظارت کلاهبرداری وجود دارد.
این مسئله بستگی به کیفیت کار قانون‌گذار دارد، اما از دید بنده نداشتن Regulator نه‌تنها منطقی نیست بلکه قابل‌قبول هم نخواهد بود، اینکه افراد کلاهبردار بتوانند با دست باز هر کاری می‌خواهند انجام دهند و نظارتی نداشته باشند اشتباه است. حتی در حوزه ارز رمزنگاری‌شده بسیاری از فعالیت‌ها به ضرر صنعت Crypto Currency است، زیرا مردم ممکن است پس از مدتی اعتمادشان را به ICOها و فعالیت‌هایی که در این حوزه انجام می‌شود از دست بدهند، بنابراین در حالتی که نظارت وجود ندارد سرعت رشد صنعت کُند خواهد شد. 

*باید در نظر داشته باشیم که در‌صورت فقدان انضباط واقعی، ممکن است آزمون و خطا و نظارت بر حوزه اشتباه باشد.
این مسئله تنها مختص ایران نیست و Regulator و دیگر نقاط جهان نیز با عدم برخورداری از قانون مواجه‌اند، اما همه به این موضوع اشراف دارند که این صنعت بسیار درآمدزاست، به نفع کشور  است و می‌تواند شغل و ثروت ایجاد کند، پس کسی بلاک‌چین و ارز رمزگذاری‌شده را منع نمی‌کند. فین‌تک‌ و پی‌پَل هم به همین صورت هستند و همیشه با ‌قوانین و مقررات کشور تناقض داشته‌اند. 

*شاید کلمه تناقض مقداری سختگیرانه باشد، بهتر نیست بگوییم قوانین آن وجود نداشته؟ 
بله. مسئله بعدی مهم‌ترین هدفِ رگولاتور در کشورهای پیشرفته است که سعی می‌کنند قوانین مصوب‌شان از نوآوری ممانعت نکند. آنها اجازه می‌دهند نوآوری صورت بگیرد تا تکنولوژی‌های جدید ایجاد شوند. 

*تصور عدم امنیت و تردید نسبت به آینده کار را برای ورود افراد به بازار سخت می‌کند، بنابراین نکته بسیار مهم تسهیل شرایط ورود است و رگولاتور در این رابطه می‌تواند با بیان فرصت‌ها امنیت موجود را تضمین کند. 
بله صددرصد همین‌طور است. رگولیشن باید با هدف تقویت صنعت انجام شود نه تضعیف آن، همچنین اهداف باید بر پایه تسهیل‌گری و فرم‌گیری بهتر پایه‌گذاری شوند. در صنایع دیگر هم هرجا رگولیشن وجود دارد هدف ایجاد رقابت و رشد و کاهش تخلف و تقلب است و نظارت بر مبنای ایجاد منافع برای کاربر و جامعه اتفاق می‌افتد. 

*شاپرک و بانک مرکزی از چه طریقی می‌توانند به بهبود تراکنش‌ها توسط بلاک‌چین بپردازند؟
هرچند بلاک‌چین پتانسیل بالایی دارد، اما ممکن است در مراحل مختلفی مثل «قابلیت‌های اولیه در ارزهای رمزی» بالفعل شود، بنابراین بلاک‌چین را می‌توان در حوزه‌های دیگر که امکان بالفعل شدن دارند نیز استفاده کرد؛ تکنولوژی‌ای به نام Privet Block Chain یا بلاک‌چین اختصاصی که افراد در آن به صورت ناشناس و عمومی شرکت نمی‌کنند، جزو همین دسته است. به عنوان مثال در بلاک‌چین اختصاصی تمام بانک‌ها تصمیم می‌گیرند که یک شبکه بلاک‌چین را در جهت ثبت تمام تراکنش‌های بین بانکی یا شبکه‌ Clearing و Settlement ــ که نیاز است بین بانک‌ها ایجاد شود ــ به کار گیرند. در این شرایط تمام تراکنش‌ها به‌طور کاملاً شفاف و بدون ابهام در بلاک‌چین ثبت می‌شود.  امروزه می‌توان روی کاربردهایی از بلاک‌چین سرمایه‌گذاری کرد که فعالیت‌های بانک و بازار بورس را تسهیل می‌کند، هزینه‌ها را کاهش و شفافیت را افزایش می‌دهد، به همین دلیل اتحادیه اروپا تمام کشورها را برای ورود به بلاک‌چین به عنوان حوزه‌ای عمومی و دولتی تشویق می‌کند.
 

ادامه دارد….

منبع: ماهنامه بانکداری آینده شماره 32 خرداد 97 

نظر شما چیست؟