بازاری ارزیابی نرم‌افزارهای بانکی، الزامات و آسیبها/ ضرورت توجه بهtradeoff بین هزینه، زمان و کیفیت/ «بدهی فنی» بنگاه ها

در تمام دنیا موضوع آزمون و ارزیابی نرم‌افزار به عنوان یک حوزه گران قیمت مطرح است، اما متأسفانه چون مزایای داشتن نرم‌افزار با کیفیت چه برای تولیدکنندگان و چه برای خریداران نرم‌افزار کشور چندان روشن نبود، عملاً بحث کیفیت در حکم یک کالای لوکس و تجملی خودنمایی می‌کرد./گستره‌ی این کسب و کار در سایر کشورها بسیار وسیع است و نیازی به کشف مجدد فرآیندهای کاری از ابتدا در مکسا نیست/توجه نکردن موضوع tradeoff بین هزینه، زمان و کیفیت تولید خیلی وقت‌ها مشکلات متعددی، چه برای تولیدکننده و چه برای مشتری ایجاد می‌کند.

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک ،ارزیابی کیفیت نرم افزار های بانکی در شرایطی که دستیابی به حداکثر دسترسی به عنوان مهمترین عامل رقابت بین ارائه دهندگان خدمات بانکی مطرح است از ضرورت های صنعت بانکداری است. طبیعی است که فرایند خود ارزیابی اغلب به یک ارزیابی واقعی در سازمان منجر نمی شود از سوی دیگر شرکتهایی که به صورت تخصصی در حوزه ارزیابی فعالیت دارند از تجارب و ابزارهای موثرتری برای این امر برخوردارند. البته این بازار در جهان بیش از یک دهه است که به وجود آمده و کاملا جای خود را باز کرده ست اما در ایران ارائه دهندگان خدمات بانکی هنوز نتوانسته اند چنین خدماتی را از بیرون سازمان دریافت کنند. شرکت مکسا  اولین شرکتی است که به صورت متمرکز و تخصصی خدمات ارزیابی کیفیت نرمافزارهای بانکی را ارائه می دهد . در گفتگو با حمید رضا اسعدی مدیرعامل این شرکت در واقع به تحلیل بازار ارزیابی کیفیت نرمافزارهای بانکی در ایران  و جهان پرداخته شده است. به گفته وی هسته‌ی اصلی مکسا در سال 89 شکل گرفت و در سال 90 هم ثبت رسمی شد و اکنون سه سال است که در حوزه ارزیابی نرم افزارهای بانکی فعال است.گفتگو با وی را با هم می خوانیم

**************************************************.

موضوع ارزیابی کیفیت نرم‌افزار های بانکی در ایران بحثی است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است؟ این امر چقدر در حوزه بانکی ضرورت دارد؟

معمولاً در یک شرکت متوسط (که مثلا 40 یا 50 نفر پرسنل ، عوامل اجرایی ، برنامه‌نویس و کادر نرم‌افزار دارد) اصلا به صرفه نیست که تیم مستقل کنترل کیفیت ایجاد شود و حتی به فرض ایجاد شاید این تیم به طور دائمی کاری هم برای انجام دادن نداشته باشد. به همین دلیل هم هست که خیلی از این شرکت‌ها، به طور کلی موضعی منفعلانه در خصوص بحث کیفیت نرم‌افزار (یعنی آزمون نرم‌افزارهایشان و اطمینان از این‌که جنبه‌های کیفی محصولاتشان مطابق استانداردها تدوین شده است) اتخاذ می‌کنند و به عبارت دیگر تمام مسئولیت این موضوع را به اعتمادی که به برنامه‌نویس‌هایشان دارند می‌سپارند. در واقع با این فرهنگ، عملاً سرنوشت نرم‌افزار وابسته به بود و نبود و کیفیت کار یک یا چند برنامه‌‌نویس می‌شود. جدای از این هرگز استاندارد مشخصی برای تولید نرم‌افزار بین همه اعضای تیم به وجود نمی‌آید که این در خصوص پروژه‌های بزرگ تولید نرم‌افزار (که اتفاقاً در حوزه‌ی بانکی کم هم نیستند) به شدت مشکل ساز خواهد بود. چه بسا در بسیاری از موارد کشف ریشه مشکلات مرتبط با کیفیت (مثلا کندی یک سیستم و …) صرفا با اتکا خلاقیت و توانایی فنی نیروها و در بعضی موارد حتی با اتکا به بخت و اقبال صورت می‌گیرد که این اصلا قابل قبول نیست.

و اینگونه بود که مکسا تاسیس شد؟

در واقع ایده‌ی ما برای تأسیس شرکت مکسا این‌بود که که مجموعه‌ی خدمات مرتبط با موضوع کیفیت نرم‌افزار را در قالب یک شرکت تخصصی که قابلیت ارائه‌ی سرویس به سایر شرکت‌ها را دارد گرد هم بیاوریم. در واقع ما در مکسا تلاش کردیم تا این قبیل خدمات را به صورت صنعتی و فرآیندمحور به مشتریانمان ارائه کنیم و البته طبیعت این کار هم به گونه است که می‌طلبد نیروی فنی ما در کنار نیروی فنی مشتری ما فعالیت کند که بنابراین ایجاد یک اعتماد دو جانبه در این خصوص اهمیت بالایی دارد.

src=https://bankdarinovinelectronic.ir/img/files/151412950441971979.JPG

رقبای شما و سایر بازیگران این صنعت چه کسانی هستند؟

در خصوص رقبای داخل کشور در این صنعت به خصوص، شرکتی را نمی‌شناسم که به طور کامل و متمرکز روی این حوزه فعالیت کند. همان طور که گفتم قالبا شرکت‌های بزرگی که موضوع کیفیت نرم‌افزار به اندازه‌ی کافی برایشان اهمیت داشت دانش داخلی خود را در درون مجموعه‌شان جمع می‌کردند که منجر به ایجاد تیمی در داخل شرکت می‌شد تا کار کنترل کیفیت را مدیریت کند. در حوزه‌های جانبی‌تری مثل نرم‌افزارهای مانیتورینگ و راهبری سیستم هم، شرکت‌های دیگری حضور دارند که کار تولید نرم‌افزار را انجام می‌دهند یا بعضاً نرم‌افزار را از خارج از کشور وارد می‌کنند.

 شاید رقیبی با همین مشخصات نداشته باشید، اما فعالیت‌های مشابه به صورت بخشی در برخی شرکت ها وجود دارد؟

 – بنده بعضاً زمزمه‌هایی می‌شنوم که تیم‌های کنترل کیفیت در بعضی از شرکت‌ها می‌خواهند خدماتشان را به بیرون از سازمانشان ارائه دهند. البته ممکن است این هنوز اسم و رسم یک شرکت مستقل را یدک نکشد اما همان ذات فعالیت‌های مکسا در حال تکرار است و می‌توانند نتیجه‌ی خیلی بهتر از ما هم به دست بیاورند. البته ما از این موضوع به شدت استقبال می‌کنیم چون اولاً تعدد همکاران کمک شایانی به آگاهی‌رسانی به بازار می‌کند و ثانیاً باعث تقویت ما خواهد شد.

چقدر توانسته‌اید در بحث کسب و کار  ارزیابی کیفیت سامانه های بانکی از بازار پاسخ بگیرید ؟

– در سال گذشته خیلی خوب بود و ما خیلی راضی بودیم.

مهمترین چالشی که اکنون در این زمینه در بازار وجود دارد چیست؟

– چه ما و چه رقبای ما باید در بازار آگاهی به وجود آورند تا به ‌تبع آن نیازها شناخته ‌شوند. در تمام دنیا موضوع آزمون و ارزیابی نرم‌افزار به عنوان یک حوزه گران قیمت مطرح است، اما متأسفانه چون مزایای داشتن نرم‌افزار با کیفیت چه برای تولیدکنندگان و چه برای خریداران نرم‌افزار کشور چندان روشن نبود، عملاً بحث کیفیت در حکم یک کالای لوکس و تجملی خودنمایی می‌کرد. در واقع یکی از مخاطراتی که ما در این سال‌های اولیه‌ی کار با آن مواجه بودیم و بحمدالله خوب هم از پس آن برآمدیم فرهنگ‌سازی این موضوع بود که در قبال این هزینه چه مزایایی به دست می‌آید و بهتر بگوییم برگشت این سرمایه‌گذاری (نه هزینه) چقدر سریع اتفاق می‌افتد.

– فکر می‌کنم اگر بخواهیم موانع حین کار را به یاد آوریم قطعا یکی از مهم‌ترین آن‌ها دشواری کسب اعتماد کارفرما به شما است. به هر حال یکسری ریزه‌کاری در صنعت وجود دارد که هر تولیدکننده‌ای ترجیح می‌دهد در مجموعه‌ی خودش باقی بماند.

– بله قطعا.  این حساسیت یکی از اولین مواردی بود که ما در طول این مدت از مشتریانمان بازخورد گرفتیم. به همین دلیل هم وقتی ما با یک مشتری جدید شروع به کار می‌کنیم معمولاً خدماتی را پیشنهاد می‌کنیم که مستلزم انتقال کمترین اطلاعات و دانش به ما باشد. مثلاً در مرحله اول هرگز موضوع تحلیل متن برنامه (source code) یا آنالیز جعبه سفید (white box) را در دستور کار قرار نمی‌دهیم.

و این اعتماد در بلند مدت به وجود می‌آید؟

– به نظر من قطعاً می‌شود این اعتماد را ایجاد کرد.

ولی باز هم برای من سوال است که شرکت های ارزیابی کننده چه طور تضمین می‌دهند که اسرار تجاری مشتریان را حفظ می‌کنند؟

وقتی شما می‌توانید به صورت موضعی و بخشی نرم‌افزارها یا راهکارهای نرم‌افزاری را کنترل کنید بسیاری از مشخصات فنی سیستم به طور کلی در اختیار ما قرار نمی‌گیرد و طبیعتاً نگرانی‌ای هم از این بابت وجود ندارد.

اما شما وقتی که کیفیت نرم‌افزاری را کنترل می‌کنید باید از اول تا آخر را کنترل کنید تا به گلوگاه‌ها برسید و بتوانید قضاوت کنید که برای بهبود چه باید کرد.

– این حرف البته در کلیت درست است اما خوشبختانه در عمل و در بسیاری از موارد روش‌هایی وجود دارد که می‌توان به کمک آن‌ها با اطلاعات محدودتری به جواب نهایی رسید. طبیعتاً ممکن است این روش ضعف‌هایی هم داشته باشد اما توجه کنید که عیب‌یابی نرم‌افزار یک فرآیند چندین مرحله‌ای است و در بسیاری از موارد گام‌های ارزان و سریع می‌تواند 80٪ مشکلات را پوشش دهد.

اساسا ایده‌ی ایجاد شرکت مکسا از کجا نشئت گرفت؟

تشکیل مکسا در واقع دو تا محرک اصلی داشت. اولی داخلی بود و تجربیاتی که خودمان در حین کار داشتیم. به هر حال بنده و سایر مؤسسان اولیه شرکت همه برنامه‌نویس بودیم و زیرا ما دولوپر بودیم ودر مجموعه‌هایی کار می‌کردیم که به شدت از عدم کیفیت نرم‌افزارهایشان ضربه دیده بودند.

محرک دوم این بود که با ورود به موضوع متوجه شدیم که گستره‌ی این کسب و کار در سایر کشورها بسیار وسیع است و نیازی به کشف مجدد فرآیندهای کاری از ابتدا در مکسا نیست.از همین رو هم ما در مکسا، از خدمات شرکای مختلفی از اروپا و آسیا بهره گرفتیم. پروژه‌های مشترک زیادی داشتیم که تا امروز هم ادامه دارد. با برخی از این شرکا دوره‌های مشترک آموزشی داشتیم و یاد گرفتیم چه کسب و کاری دارند و با چه روش‌ها و فرآیندهایی به مشتریانشان ارزش می‌رسانند.

در دنیا شرکت‌‌هایی که در زمینه ارزیابی کیفیت نرمافزار کار می‌کنند کدام هستند؟

– شما اگر روی حوزه‌ی کیفیت نرم‌افزار یا مدیریت کیفیت نرم‌افزار (که اصطلاحاً APM نامیده می‌شود) مطالعه کنید، به شرکت‌های بسیار بزرگ و متعددی برخورد می‌کنید که گردش مالی بسیار خوبی هم دارند. برای مثال شرکت CA یا شرکت Compuware در امریکا هر کدام قطبی محسوب می‌شوند. در آسیا هم خصوصاً کشورهای هند و پاکستان با توجه به مرکزیت نسبی که در موضوع نرم‌افزار پیدا کرده‌اند، شرکت‌های خدمات کیفیت نرم‌افزار زیادی را در خود جای داده‌اند.

شما در مکسا از نقطه آغاز تا پایان چه کار می‌کنید؟

به طور خلاصه عرض می‌کنم. ما عملاً دو چرخه‌ی فعالیت در شرکت داریم. یکی برای تولیدکنندگان نرم‌افزار و یکی برای خریداران نرم‌افزار؛ و این یعنی خدمات ما هم معطوف به مشاوره تولید نرم‌افزار است و هم نظارت بر خرید و راه‌اندازی نرم‌افزار. در چرخه‌ی اول از تشکیل و آموزش تیم‌های تولید گرفته، تا آزمون حین تولید و راه‌اندازی آزمایشگاه‌های دائمی ارزیابی نرم‌افزار و نهایتاً ارائه‌ی راهکارهای مانیتورینگ نرم‌افزار (که مدیریت نرم‌افزار در زمان راهبری را مد نظر قرار می‌دهند) در شرح خدمات مکسا قرار می‌گیرند.

چرخه‌ی دوم خدمات ما هم تا حد زیادی شبیه چرخه‌ی اول است با این فرق که ما با مزیت رقابتی که در ارزیابی نرم‌افزار داریم، می‌توانیم در تهیه‌ی مستندات فنی فرآیند خرید نرم‌افزار به سازمان‌ها کمک قابل توجهی بکنیم. طبیعتاً بعد از خرید نرم‌افزار هم استفاده از نرم‌افزارهای مانیتورینگ برای مدیریت پیمانکاران (خصوصاً زمانی که SLA با شرکت‌ها نیاز به مدیریت مستمر داشته باشد) لازم خواهد بود که در این مقطع نیز خدمات و محصولات مکسا (خصوصا محصول مانیتورینگ رصد) حضور پررنگی دارند.

طبیعی است که هر مشتری ممکن است از تمام این سبد محصولات و خدمات استفاده نکند. به هر حال هر مشتری نیاز خاص خود را دارد. چیزی که اهمیت دارد این است که ما در مسیر کیفیت نرم‌افزار، یک زنجیره‌ی ارزش تعریف کرده‌ایم که امکان استفاده از اجزای آن برای مشتریان وجود داشته باشد.

src=https://bankdarinovinelectronic.ir/img/files/434036677373660066.JPG

فرآیند کاری شما بیشتر معطوف به شبیه‌سازی است یا تست؟ منظورم این است که شما قبل از تولید مشکلات را ارزیابی می‌کنید یا وقتی محصول به تدریج تولید می‌شود؟

‌ـ بیشتر تمرکز ما در مکسا روی موضوع دوم است. حالت اول (یعنی شبیه‌سازی و حوزه‌های مرتبط با آن) بیشتر برای سیستم‌های با مأموریت حساس معنی پیدا می‌کنند. در این موارد معمولاً روش‌های ریاضی به کار گرفته می‌شوند که خیلی زمان‌بر و خیلی هم پرهزینه هستند. در سامانه‌های سازمانی یا اصطلاحا enterprise اما می‌توان آزمون را به عنوان راه‌حل انتخاب کرد. معمولاً راه‌حل‌های مبتنی بر تست می‌توانند تا دقت 99.9 یا حتی کمی بیشتر را به طور کامل ارزیابی کنند. اما در سامانه‌های با مأموریت حساس این دقت بعضا باید تا 99.99999 هم بالا برود و رسیدن به این دقت به طور معنی‌داری پرهزینه است.

‌ـ پس فاصله‌ی زیادی برای رسیدن به این 9‌های بعد از ممیز وجود دارد!

‌ـ بله دقیقاً این موضوع از بعد پیچیدگی به صورت نمایی رفتار می‌کند. این موضوع خصوصاً باید برای مشتریان و کارفرماها در حوزه نرم‌افزار روشن شود که اگرچه رسیدن به دقت بالاتر و دسترس‌پذیری بالاتر خوب و مطلوب است، اما به همین نسبت هم هزینه بر است. گاهی برخی از کارفرماها علاقه دارند با یک هزینه‌ی یکی دو میلیون تومانی به دسترس‌پذیری 100٪ برسند. خوب طبیعی است که این ممکن نیست و لازم است بار معنایی این درخواست‌ها برای همه (چه کارفرماها و چه پیمانکارها) به خوبی روشن شود.

و شما فکر می‌کند بازار آمادگی توجه به موضوع کیفیت این مفهوم که شما می‌گویید را دارد؟

البته این مورد را نباید از قلم انداخت که تمرکز بر کیفیت نرم‌افزار، یکی از عوارض ایجاد رقابت در بازار است. توضیح آن‌که شما تا چند سال قبل در کشور به قدری خلأ نرم‌افزار می‌دیدید که به ندرت شرکت‌ها بر سر یک بازار با هم رقابت می‌کردند. کارفرماها هم بیشتر به دنبال کارکرد یا functionality بودند تا سازمانشان از مدل سنتی به مدل فناوری اطلاعات مهاجرت کنند. اما به نظر می‌رسد کشور ما به تدریج در حال گذار از این عطش فناوری به یک بازار نسبتاً اشباع شده‌ی رقابتی است. طبیعتاً یکی از عوامل مهمی که در این رقابت مهم می‌شود مقایسه کیفیت نرم‌افزارها  از دیدگاه‌های مختلف است.

خوب در همین بازار هم است که مشتری هم باید بداند که tradeoff خیلی معنی‌داری بین هزینه، زمان و کیفیت وجود دارد و نمی‌توان همه چیز را با هم خواست. الان باید در بازار به این سمت برویم که کیفیت محصول و کیفیت شرکت از بعد بلوغ فرآیندی باید در هنگام انتخاب یک پیمانکار مد نظر قرار گیرد. استانداردهای بین‌المللی زیادی هم در این خصوص وجود دارد که من فکر می‌کنم باید به تدریج به صورت عملیات مورد توجه فعالان بازار قرار گیرند.

ـ پس با توجه به استنباط من باید یک جایی باشد که شرکت‌هایی که خدمات شبیه شما را می‌دهند به آنها رتبه‌بندی و یا درجه‌بندی بدهد. چون شما خودتان می‌گویید که کار ما خوب و درست است. ولی چه کسی خوب بودن شما را تایید می‌کند؟

‌ـ بله و من فکر می‌کنم قدم‌های خوبی برداشته شده است. چون رتبه‌بندی در ساختار کشور ما عموماً در دست دولت است و نمی‌توان در رابطه با آن خصوصی فکر کرد. همین الان سازمان فن‌آوری اطلاعات به عنوان نهاد حاکمیتی، سازوکاری را طراحی نموده که به نرم‌افزارها گواهینامه‌های کیفیت بدهد و نرم‌افزارها را ارزیابی می‌کند. همین طور شورای عالی انفورماتیک به همین ترتیب در حوزه‌های دیگر کارهای خوبی را شروع کرده است. اما باید توجه کرد که این فعالیت‌ها همه در ابتدای راه هستند و باید زمان زیادی برای تکمیل و تعمیمشان صرف کرد.

حجم کار و ارزش افزوده شما برای مشتریانتان به نظر خودتان چقدر بوده؟

– در خصوص بحث تست، بنده خوشحالم که بیش از 10 شرکت یا سازمان خیلی معتبر در حوزه‌ی فناوری اطلاعات کشور در طول مدت اخیر به جمع مشتریان ما اضافه شده‌اند. از بعد بهره‌وری بنده واقعاً معتقدم باید از مشتریان نظرخواهی کرد. با این همه شما فرض بفرمایید یک سیستم متوسط گاهی با یک فعالیت 3 یا 4 روزه توسط همکاران ما از بعد کارایی به 50 برابر ظرفیت ارتقاء پیدا کرده است. من به نظرم چنین آماری نشان می‌دهد که چقدر خلأ در این حوزه وجود دارد و تا چه حد می‌توان ارزش به مشتریان اضافه نمود.

– به عنوان سوال آخر در پروژه هایی که تا کنون انجام داده‌اید یک مشکل که از بعد فنی زیاد تکرار می‌شود کدام است؟

-خب این سوال آسانی نیست – به خصوص که تنوع حوزه‌ها باعث می‌شود یک جواب ساده‌ی واحد وجود نداشته باشد. اما من خیلی خلاصه می‌توانم بگویم که توجه نکردن به همان موضوع tradeoff بین هزینه، زمان و کیفیت تولید خیلی وقت‌ها مشکلات متعددی، چه برای تولیدکننده و چه برای مشتری ایجاد می‌کند. نگاه کنید وقتی شما به عنوان کارفرما یک قابلیت جدید روی نرم‌افزار درخواست می‌کنید که منطقاً بیست نفر روز زمان می‌برد. بعد با فشار زمانی و غیرمتعارف پیمانکارتان را متقاعد می‌کنید این قابلیت را طی 5 روز به شما تحویل دهد واقعاً نباید به خودتان افتخار کنید. در این میان حتما اتفاقی افتاده و اجزای غیر ملموس کار از جمله کیفیت به طور کل از دست رفته‌اند. و تازه از طرف دیگر جنبه‌ی انسانی موضوع هم لطمه زیادی دیده زیرا نیرویی که خارج از ساعت کاری و به صورت مداوم کار کند به زودی انعطاف عمل و خلاقیت خود را از دست خواهد داد.

این موارد باعث می‌شود مفهومی در پروژه‌های نرم‌افزاری ایجاد شود که در ادبیات مهندسی نرم‌افزار به آن «بدهی فنی» می‌گویند. فاصله‌ای که بین یک طراحی و تولید مطلوب با داشته‌ی فنی یک پروژه ایجاد می‌شود این بدهی را می‌سازد و این نام‌گذاری خیلی مسمایی هم هست، چون متاسفانه این بدهی، به مرور زمان گرفتار سود و جریمه می‌شود و این یعنی افزایش فاصله ما از محصول خوب و با کیفیت. این بدهی گاهی آن‌قدر افزایش پیدا می‌کند که اعمال کوچکترین تغییر یا بهبود در نرم‌افزار عملاً غیر ممکن می‌شود. از این قبیل نرم‌افزارها یا شرکت‌های نرم‌افزاری در حال حاضر کم  سراغ نداریم که مسبب وجود آن هم ضعف فنی، مدیریتی و عدم بلوغ فرآیندی آن شرکت‌هاست و هم انتظارات نامأنوس مشتریان از نرم‌افزارها.

نظر شما چیست؟