ساز وارونه بانکداری الکترونیک در ایران/الگوی شاپرک در سال ۸۲ مطرح شد

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک محمدتقی چهرودی از معدود کسانی است که تقریبا از ابتدای مباحث مربوط به بانکداری الکترونیک در بانک ملی در این حوزه فعال بوده است. مدیرانفورماتیک سابق بانکی ملی اکنون به عنوان یک کارشناس حرفایی زیادی در نقد فرایندی بانکداری الکترونیک در کشور دارد. از گفته های چهرودی این برداشت صورت می گیرد که بانکداری الکترونیک در کشور ما به ساز وارونه ای ماننده است. مصاحبه با وی را می خوانیم.

***********************

آیا می توان ادعا کرد که ما برای بانکداری الکترونیک مدل خاصی  نداشتیم که زمانی نقشه راهی ترسیم شده؟

من فکر می‌کنم مدل مفهومی‌ بانکداری الکترونیک مشخص باشد . بر اساس یک تعریف، بانکداری الکترونیک یعنی  استفاده از اینترنت برای ارائه خدمات بانکی  به عبارت دیگر بانکداری الکترونیک جدا از  اینترنت نبوده و اساسا یک کانال تحویل است. بر اساس این تعریف بانکداری الکترونیک  جدای از سامانه متمرکز بانکی   (Core Banking) معنا پیدا نمیکند، در واقع سامانه متمرکز بانکی  در  مرکز قرار دارد و  مدیریت کانال‌ها انجام می شود. کانالهایی چون  کارت، موبایل و درگاه اینترنتی همه اینها در مدل مفهومی تعریف شده‌اند که کجا قرار گیرند. سیستم‌های جانبی کجا باشند و چگونه تعامل کنند. کارگروه بانکداری الکترونیک در واقع تا اینجا آمده‌اند.

*براین اساس آیا ما  ابتدا به جای اینکه اول هسته را شکل دهیم POS، ATM و موبایل بانک را جداگانه توسعه داده‌ایم و بعد به فکر یکپارچه سازی افتاده‌ایم. آیا چنین مدلی  منطقی است؟

شاید در ابتدا یک چنین وضعیتی بوده. به هر حال شرایط  صدور کارت را ایچاب کرده متعاقب آن عابربانک وارد شبکه شده  خودبخود حساب های متمرکز شده و حساب‌ها با کارت‌ها اتصال داده شده است. در آن زمان ابزار واریز و برداشت فقط کارت بود و اطلاعات هم در سرور کارت ذخیره می شد. ولی سیستم بانک جدا فعال بود . بعد بر اساس تجربه دیدم که کارت مثل چک و یا دفترچه یک ابزار واریز و برداشت است پس  چرا از هم جدا باشند؟ بنابراین کارت  به این سیستم وصل شد و.. به عبارت دیگر ابتدا  شرایط فراهم نبود یا ایجاب نمی کرد که سامانه متمرکز طراحی شود  و لذا فقط به  مدیریت کانال‌های تحویل پرداختیم.

چرا بانک‌ها اینقدر عطش دارند که تجهیزات بیاورند بدون اینکه نرم‌افزارش باشد.

چون خرید راحت‌ترین کار و از سوی دیگر تجهیزات قابل لمس است، همین که برخی مسئولان بانکی در سایتی نگاه می‌کنند و 30-20 کامپیوتر می‌بینند  به‌به می‌گویند اما افرادی که مغز سیستم هستند را چندان نمی بینند.  بنابراین  ما به جای اینکه برویم بدون برنامه و چشم انداز ،تجهیزات بخریم  باید به فکر تربیت  نیروها باشیم. نکته دیگر این است که ما به صورت قاعده  عدد 20 را بهتر از 19 می‌دانیم. عدد 25 را بیشتر از 20 می‌شناسیم در حالی که باید به این توجه کنیم که ما چه استفاده‌ای قرار است از تجهیزات ببریم. و اغلب این ارزیابی را از تجهیزاتی که میخریم نداریم. به تعبیر دیگر روی توانایی های  آن کار نمی‌کنیم. به نظر من  سیستم اگر خوب تحلیل و طراحی شود زمان اینکه نرم‌افزار را تولید می‌کند و زمانی که باید سخت‌افزار بیاید همه اینها با هم ارتباط دارد، نه اینکه بیاییم سخت‌افزار را بگذاریم اینجا و بعد بگوییم با اینها چکاری انجام دهیم.  در نتیجه این می شود که از یک دهم  امکانات استفاده می‌کنیم چون برنامه‌ای برایش نداریم.

بخشی هم به این دیدگاه و  دانش مدیران برگردد. آنان  فکر می‌کنند باید مثلا برای هر سرویس جدیدی باید یک سخت‌افزار جدید هم خرید. واهمه از این دارند که چرا باید یک سرور بزرگ خریداری  و همه خدمات را روی آن نصب شود. اگر فردا دچار مشکل شد  همه خدمات متوقف می شود، بنابراین سعی میکنند برای هر خدمتی تجهیرات جداگانه خریدار کنند اینطوری  کلی تجهیزات خریداری می شود که بعدا نگهداری و پشتیبانی آنها خود مشکلات خواص دارد.

چگونه می توان بین سخت افزار و نرم افزار تناسب منطقی ایجاد کرد؟

مساله مهم این است که اول باید ببینیم چه داریم و بعد ببینیم چه می‌خواهیم. و واقعا برای آنچه که داریم کدامش بهتر است نه اینکه اول کانالها و تجهیزاتش نصب شود بعد می‌خواهیم ببینیم چه چیزی را باید وصل کنیم .

*حالا علت این چیست؟.

وقتی ما نقشه راهی عملا نداریم  در نتیجه یک سامانه خارجی وارد می کنیم و یکسری ماژول هایی بدون اینکه مدل مفهومی را رعایت کنیم رویش نصب میکنیم.

البته باید تاکید کنم نقشه راه با مدل مفهومی فرق دارد. تا اکنون اغلب اول مدل مفهومی را می‌سازند سپس ماژولها و  جایشان مشخص می‌شود و سپس برای اینکه این مدل  تحقق یابد  نقشه راه ‌نوشته شده و گفته می شود: چطورمی‌توانید به مدل  رسید .در نتیجه وقتی اول از نقشه  شروع نمی‌کنیم  لاجرم بدون برنامه حرکت می‌کنیم پس فقط می ببینیم چه چیزی در بازار موجود است آن را می خریم بدون اینکه  ببینیم نیاز چیست یا می بینیم فلان بانک سرویسی را آورده بعد بانکهای دیگر هم همین کار را می کنند.

چالش مدیران که در راس هستند آنها هم ریسک‌پذیری پایین دارند و بیشتر با نگرش سنتی عجین هستند. نظر شما چیست؟

با اکثر مدیران ارشد بانکی که بنشینیم. حاضرند  ساعت‌ها درباره وضعیت مالی، تسهیلات و معاملات بحث  و صحبت کنند ولی وقتی بحث IT و امنیت و .. مطرح می شود  دیگر حاضر نیستند زمان بگذارند.

به نظر شما آیا در بحث سامانه یکپارچه نیاز به استانداردسازی داریم؟

معتقدم که این استاندارد نیز در شبکه بانکی تعریف شده است. اگر به مدل مفهومی که در گارگروه ها تدوین شد نگاه کنیم، دقیقا در آن تمام استاندارها لحاظ شده است. اما نکته اساسی آن است که اکنون با توجه به شرایط  باید در این مدل بازنگری انجام شود. طبعا در این راستا وجود یک سازمان با قدرت کافی ضروری است. تجربه نیز همین را می گوید.

ما  در مواردی در حالی که طرح جامع را به عنوان نقشه راه پیش رو داشتیم حتی اما درست عمل نشد برای مثال قرار بود  در هر مغازه یک POS نصب شود ولی در نهایت در هر مغازه چند تا POS گذاشتیم و آن نقشه راه هم به درستی اجرا نشد. به نظر شما علت این انحراف از مسیرها چه بوده است؟

در ابتدا البته اصلا نقشه راه هم نداشتیم. اولین POSهایی که نصب  شد در  سالهای  74 و یا 75  توسط بانک ملی انجام شد که به عنوان پذیرنده کارت‌های ویزا و مسترکارت در ایران بود. ایده هم از انجا آغاز شد که  وقتی یک فرد غیر ایرانی به ایران سفر میکرد و مثلا به هتل استقلال می رفت  پرداخت پولش را به وسیله کارت انجام می‌داد. به تعبیر دیگر ما کارت صادر نمی‌کردیم. بعدها بحث POSهای ریالی مطرح شد و بانک ملی باز هم اولین بانکی بودکه POSهای ریالی را در مغازه‌ها نصب کرد.

اما گسترش شبکه پایانه های  فروشگاهی  بدون اینکه سیاست‌های این کار تعریف شده باشد در ابتدا پایه گذاشته شد. در نتیجه بانکها با این نگرش که دیدند این ابزار سود خوبی دارد به سمت این کسب و کار رفتند. به همین ترتیب یک رقابت نادرست بین بانک ها  به وجود آمد که اینها POSها را روی هم گذاشتند. خاطرم هست که در سال 80 کارگروهی ایجادشد و حتی  مجمعی تشکیل شد و طرح این بود که یک سازمان واحد به وجود ‌آید تا POSها را توزیع کند. حتی با اتحادیه هم صحبت شد که فروشگاه‌ها خود POSها را با خریداری کنند، آنگاه خودشان تصمیم بگیرند که به کدام  حساب وصل شوند اما این طرح هم اجرا نشد. یعنی سیاست و نظارتی که از بالا اعمال شود و بتواند بازیگران بازار را به سمت اجرای الگوی واحد هدایت کند وجود نداشت .

تا کجا این طرح پیش رفت؟

هیات موسس نیز  در بانک سامان تشکیل شد که رئیس آن هم آقای صیاد بودند اما به هر حال طرح متوقف ماند.

*یعنی طرحی  شبیه شاپرک که الان در حال اجراست در اوایل دهه 80  قرار بود که اجرا شود؟

بله حدود 82-83 قرار بر این بود که مرکزیبه صورت یک  شرکت یا سازمان مستقل  تشکیل شود و  PSP ها پایانه ها را در مراکز فروش  نصب کنند.
به عبارت دیگر POS  تحت  لوگوی شرکت مثل ویزا یا مسترکارت باشد .و  مراکزفروش نقش پذیرندگی را انجام دهند. شرکت‌های PSP هم امور پشتیبانی و فنی  و نگهداری را برعهده گیرند. در هر حال در از آن زمان، این طرح مطرح بود اما عملا اجرا نشد.

علت اصلی چه بود؟

چون برخی  شرکت های  فعال در حوزه بانکداری الکترونیک مخالفت ‌کردند و کلا هر کسی به نحوی می‌خواست کاری کند که این کار انجام نشود و انجام هم نشد .

علت مخالفت ها را من هنوز متوجه نشده ام؟

علت اصلی در واقع این  بود که در  آن زمان اغلب شرکتها لحظه‌ای فکر می‌کرد. نتیجه این شده که الان نزد هریک از بانک‌ها برویم می بینیم دست کم  20درصد کارتخوانهایش معلوم نیست کجاست. برای مثال صاحب مغازه، مغازه را فروخته، اما کارتخوان مانده یا  خودش برده یا در جابه‌جایی‌ها گم شده است.

شاید چون بخش تقاضا برای استفاده از کارتخوان هنوز ایجاد نشده بود اما بانکها در بخش عرضه به زور می خواستند  در مغازه پایانه نصب کنند؟

در واقع به جای اینکه POSها را رایگان بدهند می بایست پس از تقاضای مغازه دار پایانه را به وی می فروختند یا اجاره می دادند.طبعا مغازه دار  هم حواسش جمع بود که از اموالش مواظبت کند.البته چون فرهنگ‌سازی هم نشده بود فروشگاه هم برای داشتن کارتخوان اصراری نداشت.

شاید اگر با کارت اعتباری شروع میکردیم مسیر متفاوت می شد؟

حرف شما درست است چون در خارج با کارت اعتباری شروع کردند کارت اعتباری تبدیل به پول نقد نمی‌شود و اگر مقداری از آن هم تبدیل شود سودش  آنقدر بالا است که کسی با کارت اعتباری پول نقد از ATM نمی گیرد و تنها در خریدهایش از فروشگاه استفاده می‌کند از سوی دیگر فروشگاه‌ها می‌دیدند که پولی در کارتی خوابیده و فقط این دستگاه می‌تواند آن را دریافت کنند در نتیجه علاقه‌مند بودند که کارتخوان را در فروشگاه نصب کنند تا مشتری کارت بکشد. ولی ما چون با کارت برداشت  شروع کردیم در نتیجه پول نقد بود و شخص  از ATM می‌گرفت و خرج می‌کرد.البته بستر نامناسب مخابراتی هم باعث بی انگیزگی می شد که البته این مسئله الان مطرح نیست .

از مسائل مهم دیگر ساماندهی پایانه های فروشگاهی اجرای طرح شاپرک است که اکنون بازیگران به شدت درگیر آن هستند. به نظر شما شاپرک با کیفیت لازم عملیاتی خواهد شد؟

– به نظر می‌رسد که شکل شاپرک همان دیدگاهی است که در اویل دهه 80 در دستور کار قرار گرفته است. به هر حال  اگر عملیاتی شود علاوه بر ساماندهی، اثرات مثبت زیادی دارد اما نباید فراموش کنیم که اجرای این کار زمانبر است و نباید در اجرا تعجیل کرد. چون خیلی مقاومت خواهد شد.

منبع:فصل نامه تازه های اقتصاد،ویژه نامه اولین همایش بانکداری الکترونیک و نظامهای پرداخت

گفتگو از محمود فراهانی