داستان یک دهه فراز و نشیب در حوزه بانکداری الکترونیک

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک مهران شریفی را همه فعالان بانکداری الکترونیک می شناسند. وی در رشته اطلاعات فناوری و حسابداری در انگلستان تحصیل کرده و از سال 81 مدیریت نظامهای پرداخت در بانک مرکزی را بر عهده گرفت. ورود وی با افزایش تقاضا برای توسعه بانکداری الکترونیک همزمان شد. بر این اساس شریفی در دوره خدمت حدود 8 ساله خود به طور متوسط هر یک و نیم سال یک طرح ملی پرداخت یعنی  شتاب ، ساتنا، پایا، تابا و نماد را راه اندازی کرده است. مهران شریفی به خیلی از سوالات مطروحه در مصاحبه پاسح داده است.این مصاحبه از پی می آید:

—————————-

چرا پس از رفتن آقای مهندس محمد حسین مهرانی معاونت فناوری‌های نوین ادامه فعالیت نداد؟

ما خودمان هم دلیل آن را متوجه نشدیم. به نظر من این پست کلیدی و موثری بود  بحث IT که در سیستم بانکی باید پیاده‌سازی شود باید با رهبریت بانک مرکزی باشد که فوق‌العاده مهم است و جایگاه آن در بانک مرکزی حتی در حد اعضای  هیئت عامل است ولی به هر حال یا به این توجه نشد یا طرز تفکری دیگری دارند اما به هر حال IT موتور محرکه بانک است و تا IT فعال نباشد بخش‌های دیگر کارایی لازم را ندارند. پس در بانک مرکزی هم باید جایگاه خود را داشته باشند.

چه ایده ای باعث شد تا بانک مرکزی در دهه 80 فعالیت های خود را در حوزه بانکداری الکترونیک به شکل معناداری بیشتر کند؟

در سال‌های اوایل دهه 80 و 81 اتفاقی که افتاد این بود که مصرف اسکناس هر سال افزایش نگران‌کننده و رو به رشدی داشت به طوری که اگر این روند ادامه می‌یافت یا تولید بانک مرکزی نمی‌توانست پاسخگوی این نیاز روبه رشد باشد یا اینکه باید چند کارخانه خط تولید اسکناس اضافه می‌کرد که پاسخگوی جامعه باشد و از طرفی هم اصلا زیرساختی برای پرداخت الکترونیک نبود و طبیعی بود که مصرف اسکناس افزایش یابد. بنابراین از زمانی که اداره نظام‌های پرداخت تاسیس شد این وظیفه در بانک مرکزی ایجاد شد. طبیعی بود که باید زیرساخت‌های پرداخت الکترونیک را ایجاد می‌کردیم تا به موازات اسکناس، روش‌های پرداخت الکترونیک در جامعه رواج یابد.

زمانی که شرکت خدمات انفورماتیک در اوایل دهه هفتاد ایجاد شد انتظار این بود که بسترها را تا حدی فراهم کرده باشد. چرا این کار صورت نگرفته بود؟

توجه کافی به پرداخت الکترونیک تا آن زمان نبود. در دهه 70 شرکت ملی انفورماتیک و خدمات روی نظام بانکداری متمرکز(کربنکینگ) و تبدیل حساب‌های سنتی به الکترونیکی -که البته این هم به نوعی زیرساخت بود ولی نگاه ملی وجود نداشت -تمرکز داشته باشد و در عین حال در این شرکت  بیشتر دید سودآوری بود.

*آیا می‌توان این مسئله را به غفلت بانک مرکزی تفسیر کرد؟

شاید دیر توجه صورت گرفت اما به هر حال جای خوشبختی وجود دارد که این ورود جدی به توسعه زیرساخت های بانکداری الکترونیک را بالاخره در سال‌های 80 و 81 آغاز کرد و خوشبختانه خوب پیش رفتیم تا جایی که در مقطع فعلی در نظام‌های پرداخت با کشورهای پیشرفته قابل مقایسه هستیم.

*دقیقا از چه نقطه ای شروع کردید.آیا شتاب کلید آغاز بود؟

در آن مقطع سوئیچ شتاب وجود داشت منتها خیلی محدود کار می‌کرد. درعین حال  تنها سه بانک صادرات، کشاورزی و توسعه صادرات به آن متصل بودند. همچنین  فضا به گونه‌ای بود که بانک‌ها برای متصل شدن به شتاب مقاومت می‌کردند. یکی از علل این مقاومت ناآشنایی بانک‌ها با سوئیچ بود و نمی‌دانستند که این طرح شتاب چه اثری بر عملکرد آنها خواهد داشت و دیگر اینکه مدیریت این کار به عهده بانک صادرات واگذار شده بود و تسویه روزانه آن در بانک صادرات بود و  بانک‌ها باید در این بانک حساب ریالی باز می‌کردند و در نتیجه مقاومت می‌کردند.

برای اصلاح این فرایند چه تغییراتی ایجاد کردید؟

بعد از مدتی  به این نتیجه رسیدیم که نباید هیچ بانکی در بانک صادرات حساب باز کند.  همچنین تصمیم گرفتیم  تسویه را خودمان انجام دهیم و از همان حساب‌هایی که بانک‌ها در بانک مرکزی داشتند استفاده و عملیات شتاب را هم خودمان نظارت کنیم  همچنین بانک‌های متقاضی شتاب هم قرارداد را با بانک مرکزی امضا کنند. بدین‌ترتیب موانع را به این صورت از سر راه برداشتیم و به تدریج بانک‌ها عضو شبکه شتاب شدند. ضمن این که  در آن مقطع 8 یا 9 بانک در کشور فعال بودند که از این تعداد تنها بانک‌های سامان و اقتصاد نوین خصوصی بود ند.همچنین در آن زمان تنها …..خودپرداز و حدود 2000 دستگاه کارتخوان در مراکز فروش فعال بود.

پس از فراهم کردن بسترهای مناسب توسعه شبکه، گام بعدی چه بود؟

در آن زمان ما در حال مهیا کردن  زیرساخت‌های پرداخت الکترونیک بودیم  و تلاش داشتیم که میزان تقاضای اسکناس را کاهش دهیم. از سویی بخش مهمی از پرداخت‌های کشور خریدهای روزانه مردم است که زیرساخت آن پایانه  فروشگاهی است. پس باید این صنعت را گسترش می‌دادیم. بنابراین مانع بعدی ایجاد شبکه گسترده پایانه های فروشگاهی بود.

چطور شد که شما به عنوان رئیس اداره نظام‌های پرداخت منصوب شدید؟

علت انتخاب من این بود که تحصیلاتم در حوزه IT  بود  و با استفاده از  بورسیه بانک مرکزی در انگلستان در  رشته IT و مالی تحصیل کرده بودم. برای همین من برای اداره نظام‌های پرداخت انتخاب شدم و  همچنین از سال 60 تا 67 در اداره  چاپ اسکناس بانک مرکزی به عنوان مدیر مالی مشغول به بودم بنابراین با مقوله اسکناس از این طریق آشنا شدم و این تجربه و آن بک‌گراند IT سبب ورود من به اداره نظام‌های پرداخت بود.

آیا با برنامه خاصی وارد شدید؟

بله هدف را مشخص کردیم که همان کاهش استفاده از اسکناس و ایجاد و توسعه زیرساخت پرداخت الکترونیک در کشور بود زیرا توسعه این نظام خودبه‌خود سبب کاهش مصرف اسکناس می‌شد.

در این راستا مدیریت پرداخت روزانه مردم از طریق توسعه  زیرساخت پایانه  های فروشگاهی در دستور کار قرار گرفت تا در مراکز خرید به جای پول از کارت استفاده کنند. برای کار به لحاظ فنی در مرکز شتاب ظرفیت های لازم  ایجاد شد تا علاوه بر اینکه  خودپرداز ها پشتیبانی می شوند تراکنش های  پایانه های فروش نیزمدیریت شوند.  

مشکل بعدی نبود دستگاه های  پایانه فروش در فروشگاه ها  بود. طبیعتا  این کار در حیطه وظایف  بانک مرکزی به تنهایی قرار نداشت. در نتیجه  پس از مطالعات، بستر  ورود بخش خصوصی به این حوزه فراهم شد تا امور مربوط به بازاریابی ، نصب ، مدیریت و پشتیبانی را بر عهده گیرد. نهاد ناظر به لحاظ مقرراتی این اجازه را برای بخش خصوصی فراهم کرد و با پذیرش  تقاضاها، مجوزهای لازم برای تاسیس و فعالیت  pspها صادر شد. در نتیجه  pspها به این طریق برخی به صورت زیرمجموعه بانکها و برخی به صورت مستقل شکل گرفتند و طرف قرارداد با بانک‌ها شدند و با خرید پایانه ها و نصب در فروشگاه‌ها شبکه کارتخوان  رشد کرد.

شتاب که در بانک صادرات بود چطور به شرکت خدمات منتقل شد؟

سوئیچ شتاب از ابتدا در شرکت خدمات انفورماتیک مستقر بود. منتها تحت نظارت و مدیریت بانک صادرات قرار داشت. در آن زمان شاید بانک مرکزی واقف به اهمیت این سوئیچ نبود و اجرای این کار را به بانک صادرات محول کرده بود در حالی که این موضوع مهمی بود و خود بانک مرکزی باید نظارت مسوولیت آن را بر عهده می‌گرفت.

 یکی از انتقادات به رشد کمی بدون توجه به کیفیت خدمات در این حوزه صورت می گیرد. چرا این گونه شد؟

شاید در آن زمان بازار، پایانه و سودآوری آن  را نمی‌شناخت و از طرفی هم بانک‌ها به عنوان یک ابزار برای جذب منابع به آن نگاه می‌کردند. این نگاه به سرعت گسترش تعداد کارتخوان کمک کرد. به هر حال ما در آن زمان برای حل نداشتن پایانه این راه را در پیش گرفتیم و به هدف هم رسیدیم شبکه پایانه  در کشور توسعه پیدا کرد و الان حدود یک میلیون و نهصد هزار پایانه فروشگاهی در کشور داریم.

بر اساس دستورالعمل قرار بر این بود که بیش از یک پایانه  درهر فروشگاه نباشد. اما مقررات رعایت نشد. چرا بسته حقوقی که شما فراهم کردید عملا اجرا نشد؟

ما به لحاظ فنی در شتاب این را تعریف کردیم که یک پایانه  همه کارت‌ها را بپذیرد. بنابراین به لحاظ فنی این توجیه وجود نداشت که وقتی یک بانک پایانه  دارد بانک دیگر هم مبارت به نصب کارتخوان دیگری در یک فروشگاه واحد کند. اما وقتی مساله بیزنسی برای بانک‌ها مطرح شد و  دیدند به عنوان یک ابزار مناسب می توانند از آن برای جذب منابع استفاده کنند این اتفاق افتاد.

بانک مرکزی چرا نظارت لازم را انجام نداد؟

می‌توان گفت بانک مرکزی امکانات فنی را برای اعمال نظارت موثر نداشت  در نتیجه در این راستا بیشتر از طریق توصیه‌ عمل می شد که موثر نبود. از طرفی نمی‌خواستیم مانع توسعه پایانه  شویم زیرا ما در حال پیاده‌سازی زیرساخت‌ها و کاهش استفاده از اسکناس بودیم ما اعتقاد داریم همه‌جا اعم از فروشگاه، ارگان دولتی و خصوصی باید پایانه  باشد. به نظر من بانک مرکزی در حال حاضر هم امکانات فنی را برای اعمال نظارت موثر در اختیار ندارد و به همین دلیل قصد دارد  با پیاده‌سازی شاپرک این امکان را فراهم آورد.

به زعم کارشناسان حوزه پرداخت‌های الکترونیک، الان حدود یک میلیون و چهارصد مرکز خرید داریم اما پایانه ها تنها در حدود 600 هزار مرکز فروش نصب هستند. نظرتان در این باره چیست؟

اولا اینکه ما به هدفمان که همان توسعه زیرساخت‌های پرداخت الکترونیک بود رسیدیم. اما مشکل فعلی مدیریت و توزیع درست پایانه هاست. الان زیرساخت را داریم در حالی که سال 88 زیرساخت را نداشتیم. در نتیجه الان  مشکل عدم توزیع مناسب است که بانک مرکزی می‌خواهد با پیاده‌سازی شاپرک این مشکل را مرتفع کند.

در آن زمان یکسری چالش‌های دیگری مانند زیرساخت نامناسب مخابراتی هم وجود داشت با آن چگونه کنار آمدید؟

خوشبختانه با توسعه پایانه ها و پی بردن به اهمیت شبکه پایانه  در کشور، شرکت‌های psp  از  روش‌های بهتر مخابراتی استفاده بردند  به طوری که سرعت تراکنش در پایانه ها خیلی بهبود پیدا کرد مثل شبکه مگانک که pspها آن را پیاده سازی کردند و حتی توانستند در برخی مراکز استان‌ها شبکه‌های اختصاصی برای پایانه ها ایجاد کنند. این کار سبب بهبود کیفیت تراکنش‌ها و درنهایت  افزایش  سرعت و رضایت خاطر هم برای خریدار و هم فروشنده شد. در حال حاضر نیز می‌بینیم که مشکل خاصی روی سرعت نداریم.

همانطور که شرکت‌های psp در زمینه مخابراتی رشد داشتند شما هم تلاش‌هایی کرده‌اید. شبکه ویست‌های مخابراتی چقدر موثر بوده است؟

در آن زمان ویست خیلی استفاده می‌شد زیرا خطوط زمینی خیلی مطلوب نبود و توسعه نیافته بود اما به تدریج آنها هم خطوط زمینی خود را توسعه دادند و خود شبکه بانکی هم از روی ویست روی زمینی رفت و حتی بستر پشتیبان را هم روی زمینی آوردند تنها پشتیبان سوم را روی خطوط ماهواره‌ای برده‌اند.

در خصوص امضای تفاهم نامه سطح خدمات، تلاشهای زیادی بین بانک مرکزی و شرکت مخابرات  از سال85 صورت گرفت  اما عملا نتیجه ای در بر نداشت. علت این مسئله چه بود؟

آن تفاهم‌نامه‌ امضا شد و تا جایی که من اطلاع دارم به تفاهمات خوبی رسیده‌اند و راهکار آن را پیدا کرده‌اند و به تازگی  از زبان وزیر ارتباطات شنیده‌ام که شرکت مخابرات قصد دارد شبکه مخابراتی اختصاصی برای بانک‌ها ایجاد می‌کند.

تفاهم نامه چه زمانی امضا شد؟

تفاهم‌نامه سال 89  بین رییس کل بانک مرکزی و رییس شرکت مخابرات امضا شد. در راستای اجرای تفاهم نامه نیز  کار کارشناسی آغاز و نیازهای سیستم بانکی دریافت و بررسی‌ها انجام شد و می‌توان گفت این مساله گام مهمی در زیرساخت محسوب می‌شود.

اداره نظامهای پرداخت  در سال 82  طرح جامع را ترسیم کرد. چرا و چگونه این طرح تدوین شد و چه میزان به اهداف پیش بینی شده دست یافت؟

ما در سال 82 کارهای مطالعاتی خود را برای داشتن نقشه بلند مدت آغاز کردیم مبنی بر اینکه  چه حرکت‌ها و هدف‌گیری‌هایی باید انجام دهیم. برای ترسیم بهتر این کار  از مشاوره‌های خارجی هم استفاده کردیم. پس از اینکه  شرکت خارجی مورد تایید بانک مرکزی قرار گرفت مطالعات مفصلی انجام شد. همچنین  بخش‌های مختلف بانک مرکزی طرح جامع را خواندند و نظرات کارشناسی خود را ارایه دادند و نهایتا طرح جامع نظام پرداخت تدوین و تصویب شد. بر این اساس  ما در سال 82 نقشه راه را می‌دانستیم.

این طرح شامل چه بخشهایی بود؟

طرح جامع که نقشه راه ما قرار گرفت شامل سیستم‌های بین بانکی بود. بر اساس  مطالعات انجام شده دیدیم علاوه بر نیاز به توسعه پایانه های فروش دیدیم که پول فیزیکی بسیار زیادی بین بانکها  استفاده می‌شود. چرا که  در سال 82 و 83  بین بانک‌ها ارتباطات آنلاین وجود نداشت و در واقع تمرکز نقشه راه روی این مسئله بود که باید ارتباطات آنلاین بین بانک‌ها ایجاد شود  و پول به صورت الکترونیکی بین بانک‌ها حرکت کند. مطالعه ما نشان می داد  که علاوه بر خریدهای روزانه مردم، عدم ارتباطات آنلاین بین بانک‌ها یک حوزه دوم استفاده از حجم بالای اسکناس خرد است.

همانطور که می دانید نظام جامع پرداخت شامل چند سیستم است. علاوه بر شتاب یکی دیگر از سامانه ها  «ساتنا» است. ساتنا را انتخاب کردیم زیرا ساتنا دو ویژگی داشت و دارد یکی اینکه اولا مرکز تسویه ریالی بین بانک‌ها محسوب  و تمامی عملیات بین بانکی اعم از چک، شتاب، اتاق پایاپای و… تسویه نهایی آن در بانک مرکزی متمرکز می‌شود ویژگی دیگر ساتنا آن است که انتقال پول به صورت الکترونیکی بین بانک‌ها را میسر می‌کند. در آن زمان هم چون معضلی داشتیم که تسویه ریالی بین بانک‌ها متمرکز نبود یکسری در بانک مرکزی و یکسری در بانک ملی انجام می‌شد که یکسری مشکلات نقدینگی برای بانک‌ها و بانک ملی ایجاد کرده بود و از طرفی هم بانک مرکزی نظارت چندانی روی بحث تسویه بانک‌ها نداشت. در واقع  اطلاعات لازم را نمی توانست در اختیار داشته باشد تا بخواهد نظارت کند. معضل دیگری این بود که  هر بانکی نزد بانک مرکزی شاید هشت حساب داشت و برای هر عملیاتی هر بانکی یک حساب نزد بانک مرکزی باز کرده بود و این تعدد حساب  غیراستاندارد بود. بنابراین ایجاد ساتنا در دستور کار قرار گرفت  که اولا مرکز تسویه ریالی برای همه بانک‌ها برای هر عملیاتی بانک مرکزی باشد دوم اینکه هر بانکی فقط یک حساب نزد بانک مرکزی باید آن هم در ساتنا داشته باشد تا تسویه هر عملیات ریالی  بین بانکی در ساتنا متمرکز شود. در نتیجه این کار  توانستیم  مدیریت ریالی بین بانکی را اعمال کنیم و اساسا بتوانیم بفهمیم حجم عملیات بین بانکی ما چقدر است که خیلی در بحث مدیریت‌های پولی مهم است. دیگر اینکه انتقال پول بین بانک‌ها به صورت الکترونیکی فراهم شد.

چه مدت طول کشید تا ساتنا به بهره‌برداری رسید؟

ایده که در سال 82 در طرح جامع بود اما  بهره‌برداری حدود سال 85  انجام شد.

عملیات ساتنا در ابتدا زیاد مورد استقبال قرار نگرفت علت چه بود؟

 وقتی این بستر فراهم شد که از طریق ساتنا پول  به صورت الکترونیکی از یک حساب در یک بانک به حساب در بانک دیگر منتقل شود در این زمان  ما به این مشکل برخوردیم که شماره حساب‌های مشابه در بانک‌ها وجود دارد به عبارت دیگر شماره حساب‌های افراد  منحصر به فرد نبود و این مسئله مشکل ایجاد می کرد. بنابراین می بایست یک شماره منحصربه‌فرد در شبکه  برای هر حساب تعیین می‌ شد. در اینجا بود که «شبا» در قالب یک عدد 24 رقمی که هر رقمش معنی‌دار و مطابق با الگوهای بین‌المللی است معرفی شد و سپس ساتنا را به گونه ای  ساماندهی  کردیم که فقط با شناسه حساب بانکی ایران یا همان «شبا» کار کند و بدین‌ترتیب آمار ساتنا افزایش یافت.

ظرفیت های دیگر ساتنا چیست؟

همانطور که پیشتر عملیات تسویه شتاب هم در ساتنا انجام می‌شود. علاوه بر این عملیات اتاق پایاپای چک و حواله‌های بین بانکی هم در آخر وقت در ساتنا تسویه می‌شود.

حجم  تسویه ای که روزانه در ساتنا انجام می شود چقدر است؟

 حجم تسویه‌ای که در ساتنا تسویه می‌شود طبق آخرین آماری که من دارم حدود دو برابر GDP کشور است که حجم بالایی است و قطعا در آینده چندین برابر خواهد شد.

یک مبحث مهم ساتنا، آنی بودن آن است. آیا در این آنی بودن با مشکل برخورد نکرده‌اید؟

یکی از چالش‌های ساتنا این بود که ما به بانک‌ها می‌گفتیم وقتی حواله ساتنا آمد بانک مورد نظر باید همان لحظه پول را به حساب فرد واریز کند. در ابتدای راه اندازی   ساتنا روش این  بود که یک نفر باید تایید می‌کرد که آیا این پول باید به حساب مقصد واریز بشود یا نه و طبعا  این فرایند زمان می‌برد. برای حل این مشکل ما به این نتیجه رسیدیم که بانک‌ها باید این قسمت از کار را مکانیزه کنند و اصلا وابسته به فرد نباشد وقتی ساتنا پیام را فرستاد همان لحظه سیستم باید تشخیص دهد و این مساله دست خود بانک‌ها بود اما انرژی زیادی از بانک مرکزی برد و بدین‌ترتیب این قسمت از کار هم مکانیزه شد الان ساتنا از ابتدا تا آخر مکانیزه است.

پایا محور مهم دیگر طرح جامع بود. این سامانه چطور کلید خورد؟

سیستم دومی که از طرح جامع پرداخت انتخاب شد سیستم پایا یا سامانه پایاپای الکترونیک بود که زیرساخت دومی برای عملیات بین بانکی است تا از این طریق پول بتواند به صورت الکترونیکی از یک بانک به دیگر برود. تفاوت‌های بارزی که بین «ساتنا» و «پایا» است این است که در ساتنا حواله‌ها تک به تک انجام می‌شود اما در پایا می‌توان از یک بانک به چندین بانک به صورت دسته ای حواله فرستاد. دیگر اینکه مثل ساتنا آنی نیست و با حداکثر فاصله دو ساعت تسویه صورت می گیرد  و بیشتر برای پرداخت‌های خرد مثل اقساط و قبوض است. اما قابلیت که پایا دارد ولی ساتنا ندارد برداشت مستقیم است که می‌توانید به بانک اجازه دهید که حساب فعال اگر مثلا بانک الف است اما از بانک مثلاب  تسهیلات  گرفته‌اید و باید هر ماه قسط پرداخت کنید می‌توانید به بانک الف  بگویید که مجاز هستید که اگر بانک ب درخواست برداشت از حساب کرد  اجازه دهید. سپس ب  هر ماه این درخواست را به صورت الکترونیکی از طریق پایا به بانک الف می‌فرستد که به این برداشت مستقیم می‌گویند و برای اقساط و قبوض بیشتر استفاده می‌شود

آیا برداشت مستقیم اکنون قابل بهره برداری است؟

 برداشت مستقیم جدید است و باید تدریجا جا بیفتد. توانایی اول پایا حواله است که واریز مستقیم می‌گوییم توانایی دوم برداشت مستقیم است.

بخش اول پایا که راه‌اندازی شده اما توانایی دوم عملیاتی شده اما  هنوز قابل بهره برداری نیست. بخش دوم مستلزم هماهنگی با شرکت گاز و برق و تلفن و… است که بانک مرکزی باید این هماهنگی را ایجاد کند. راه اندازی این فاز  قطعا سبب کاهش مراجعات مردم به شعب و خودپردازها خواهد شد.

محور دیگر طرح جامع چه بود؟

 سامانه بعدی که در دستور کار بانک مرکزی قرار داشت و دارد سامانه تسویه اوراق بهادار الکترونیکی (تابا) است. در صورت راه اندازی  همه بانک‌ها به این سامانه متصلند و می‌توانند اوراق را بین یکدیگر مبادله و منتشر کنند. قابلیت دیگر تابا این است که بانک مرکزی زمانی که می‌خواهد اعتباری به یک بانک در ساتنا بدهد بخش از  اوراقی که بانک مورد نظر در تابا دارد را مسدود می‌کند و به عنوان وثیقه نگه می‌دارد و اعتبار مورد نیاز را از طریق  ساتنا به حساب بانک می‌ریزد. اگر بانک تا پایان وقت مورد نظر در روز پول را بازگرداند وثیقه را آزاد می‌شود در غیر این صورت بانک مرکزی می‌تواند وثیقه را در بازار اوراق بفروشد و ریال مورد طلب خود را دریافت کند. البته این مسئله نیاز به  مباحث مقرراتی دارد و بخش اعتباری بانک مرکزی باید سیاست‌هایش را اعلام کند چرا که در واقع متولی‌اش آنها هستند.

در خصوص پروژه نماد یا همان اجرای  امضا الکترونیک توضیح دهید.

زیرساخت بعدی نماد یا همان بحث امضای الکترونیک است که خوشبختانه تقریبا پیاده‌سازی شد البته زمان می‌برد تا گسترش یابد.امضا دیجیتال یک فرایند الکترونیکی برای شناسایی مشتری است و اینکه بانک‌ها از این استفاده کند و زیر بار رود باید بانک مرکزی تمهیدات لازم را اتخاذ کند.

چرا با تاخیر راه افتاد؟

به هر حال ترتیبی که ما در ذهن داشتیم در خصوص پیاده‌سازی طرح جامع نظام پرداخت و الویت‌ها اینگونه بود که امضا در پایان بود شاید به این دلیل بوده است.داده‌پردازی مجری فنی این طرح است نرم‌افزارها و سخت‌افزارها را خود بانک مرکزی خریداری کرده  یکی از آثار و برکات ساتنا و پایا این است که هر شخص حقیقی و حقوقی می‌تواند همه دریافت‌ها و پرداخت‌هایش را در یک حساب و در یک بانک انجام دهد. پس تعداد حساب‌ها در بانک‌ها می‌تواند به تدریج کاهش یابد که البته این مساله زمان‌بر است و به تدریج با فرهنگ‌سازی گسترش می‌یابد.

در سیستم شتاب سامانه‌هایی مثل شهاب، سحاب و سروش برای مغایرت‌ها وجود دارد در این خصوص هم توضیح دهید؟

سحاب همان عملیات کارت به کارت است که نامش را سحاب گذاشته‌اند به عبارتی «سامانه حواله الکترونیکی بانکی» است. بنابراین یک نوع خدمت است که بسیار مورد استقبال مردم قرار گرفت البته حواله بین بانکی هم با پایا، هم با ساتنا و هم با سحاب امکان‌پذیر است. شهاب همان شبکه ارتباطی پایانه ها یا همان مگانک است که شبکه هدایت الکترونیکی بین بانکی است. شتاب مجموعه سخت‌افزار و نرم‌افزار و به عبارتی هسته مرکزی است ولی شبکه ارتباطی، شهاب است. شتاب یک مجموعه‌ای است که یکسری خدمات مثل برداشت وجه، پرداخت قبض، کارت به کارت و… که خدماتی است که در سبد شتاب است اما شبکه پایانه  که الان به این مرکز یعنی شتاب وصل است شهاب است.

در حال حاضر شتاب چند خدمت ارایه می‌دهد؟

دریافت وجه نقد، استفاده از خودپرداز دیگری، مانده‌گیری، پرداخت قبض، کارت به کارت همه اینها از طریق خودپرداز و پایانه  و اینترنت و تلفنبانک امکان‌پذیر است. شتاب زمانی است که کارت یک بانک را روی بانک دیگری ببرید در آن زمان شتاب کمک می‌کند که این اتفاق بیفتد اما تلفنبانک از خود بانک استفاده می‌شود و معمولا ارتباطی به شتاب ندارد مگر اینکه بخواهد به وسیله تلفن پولی منتقل شود که شتاب نقش دارد. پس به طور کلی وقتی کارت یک بانک روی پایانه بانک دیگر رفت شتاب دخیل است.

*در خصوص سروش توضیح دهید؟

مشکلی که داشتیم در زمان راه‌اندازی شتاب این بود که می‌خواستیم مردم را به استفاده از پایانه  ترغیب کنیم تبلیغات را آغاز کردیم ولی ایراد این بود که وقتی شخص کارتش را در پایانه  می‌زد پول از حسابش برداشت می‌شد اما خدمت را نمی‌گرفت یعنی پول از حساب کم شده اما در حساب فروشنده نیامده است و این اتفاق سبب سلب اعتماد می‌شد پس نباید اجازه می‌دادیم که این چنین اتفاقاتی بیفتد راهکار و راه‌حل را مغایرت نامیدیم و تلاش کردیم مغایرت‌ها را سریع حل کنیم بنابراین روالی را برای بانک‌ها تعریف کردیم و گفتیم که برای اینکه سریع مغایرت‌ها را بفهمیم و سریع به حساب مشتری برگردانیم سروش را ایجاد کردیم.

ریشه مغایرت‌ها بیشتر در چه بود؟

بیشتر سیستمی و خطوط مخابراتی بود که سبب خدشه‌دار شدن اطمینان عمومی می‌شد.

چرا مشخص نمی‌شود که چند درصد مغایرت‌ها متعلق به شتاب و چند درصد مخابراتی و بانکی بوده است؟

البته مغایرت زیرمجموعه تراکنش ناموفق است و به عبارتی هر تراکنش ناموفقی لزوما مغایرت محسوب نمی‌شود. تراکنش ناموفق یعنی کارت ,دستگاه می شود  ولی سرویس ارائه نمی شود در حالی که در مغایرت تراکنش  انجام و پول از حساب مشتری برداشت شده است در نتیجه خیلی وخیم‌تر از تراکنش ناموفق است.

بنابراین به بانک‌ها ابلاغ شد که موظفند فایل حاوی ریزتراکنش‌های شتابی را برای بانک مرکزی بفرستند تا این فایل را با ریز فایل که در شتاب داریم مقایسه کنیم و بر اساس وجوه افتراق این دو فایل  مغایرت‌ها استخراج و مشخص می‌شد و به این ین‌ترتیب با مقایسه این دو فایل و مشخص شدن مغایرت‌ها به حساب مشتری تماما واریز می‌شود بر اساس این دیگاه سامانه سروش یعنی سامانه رفع مغایرت و واریز وجه شتابی ایجاد شد.

تراکنش های ناموفق چگونه مدیریت شد؟

 در خصوص تراکنش‌های ناموفق اولین برنامه پیشگیرانه ای که تعریفی کردیم بر اساس جریمه خطای  ناشی از ضعف سیستم بانک بود. زیرا بررسی های ما نشان می داد  80 درصد ناموفق‌ها به دلیل ضعف سیستم بانکی و 20 درصد به دلیل ضعف شتاب بود. بدین‌ترتیب یک فضایی در سیستم بانکی ایجادشد  که اگر بانکی تراکنش ناموفق داشت میدانست که جریمه خواهد ‌شد و  بانک‌ها باید می‌دانستند که وقتی ظرفیت صدور کارت را زیاد می‌کنند تراکنش ایجاد می‌شود پس باید پاسخگو باشند و ظرفیت پردازش تراکنش در سیستم‌ها را هم افزایش دهند در حالی که بانک‌ها این را فراموش کرده بودند. ما با انجام این کار بانک‌ها را حساس کردیم که ظرفیت سیستم‌ها را افزایش دهند و در نتیجه  این نوع از ناموفق‌ها را با این سیاست کاهش دادیم.

چگونه تشخیص دادید تراکنش های ناموفق بیشتر ناشی از ضعف نظام بانکی است؟

درواقع با این مکانیزم  بفهمیم در چه جاهایی شتاب اشکال دارد و در چه  مواردی بانک‌ها کامال های خود را بر روی شتاب می‌بندند-  که این نوع دیگری از تخلف محسوب می‌شود – بدین‌ترتیب ما منطق ناموفق‌های نوع دوم را هم پیدا کردیم. بر اساس این مکانیزم اول باید بفهمیم چه بانکی خود را روی شتاب می‌بندد. تشخیص اینگونه بودکه  هر بانکی یک ورودی به شتاب دارد و ما باید متوجه شویم کمترین سرعت تراکنش هر بانک در شتاب چقدر است و برای هر بانکی این کمترین سرعت را مبنا قرار می دادیم  و  اگر این سرعت صفر شد نشان‌دهنده بستن شدن کانال بانک  روی شتاب است  البته  این منطق هنوز اجرا نشده است اما اگر همه بانک‌ها صفر شود مشخص می‌شود که خود شتاب مشکل دارد چون نمی شود که همزمان کانال همه بانکها قطع شود با این منطق می‌فهمیم که خود شتاب مشکل دارد و در واقع شرکت خدمات انفورماتیک باید پاسخگو باشد.

البته این پرژه طراحی شده و اگر  گزارش‌ها استخراح و مراحل تصویبش را در بانک مرکزی بگذارند و حالت‌ها که منجر به جریمه شود اعلان می شود.

درانتها اگر صحبتی دارید بفرمایید؟

وقتی شخص در صندلی بانک مرکزی می‌نشیند باید به پروژه‌های ملی فکر کند نه مباحث سودآوری و بیزینسی.  دغدغه‌های اصلی ما  در راستای  ایجاد زیرساخت‌ها همین بود و وقتی این کار را  از نقطه صفر آغاز کردیم تلاش کردیم که همه حرکت‌های ما با دید ملی  و ایجاد زیرساخت در کشور انجام شد.

منبع:فصل نامه تازه های اقتصاد- ویژه نامه اولین همایش بانکداری الکترونیک و نظامهای پرداخت

گفتگو از محمود فراهانی