گذر از بحران نفت ۷ دلاری

«مهران شریفی» اولین رییس اداره‌کل نظام‌های پرداخت بانک مرکزی سرانجام پس از حدود یک دهه فعالیت در این اداره و تجربه و توسعه شبکه بانکداری الکترونیک کشور، در تابستان امسال با حکم بازنشستگی از شبکه بانکی خداحافظی کرد. وی با تحصیلات حسابداری وارد بانک مرکزی شده و در عرصه‌های مختلفی نظیر نشر اسکناس و معاونت‌های ارزی و ریالی بانک مرکزی فعالیت کرد. چند روز پس از اعلام خبر بازنشستگی شریفی، در ساختمان مرکزی شرکت ایران کیش خبرنگار نشریه یاریاران میزبان وی بود تا در یک گفت‌وگوی اختصاصی، حرف‌های ناگفته و تجربه‌های ارزشمند وی را بشنود.به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک، شریفی در گفتگوی زیر کمتر به بحث بانکداری الکترونیک پرداخته است. وی هم اکنون عضو هیات مدیره شرکت ایران کیش است.

پس از سه دهه فعالیت بانکی، جمع‌بندی شما از تلاش‌های انجام شده برای توسعه و ترقی این حوزه چیست؟

شبکه بانکی به طور کلی امانتدار پول مردم است و هرآنچه مربوط به پول و سرمایه مردم باشد موضوع حساسی بوده و از اهمیت بالایی برخوردار است. مردم می‌خواهند درآمد، ثروت و دستاوردهای خود را با وسواس بالا و با کمترین ریسک نگهداری کنند و سیستم بانکی باید چنین جایی باشد. مهمترین هدف ما در اوایل دهه 80، ارتقای کیفیت خدمت‌رسانی به مردم بود. برای مثال اگر قبلا لازم بود که برای وصول چک، دریافت و پرداخت پول و… به شعبه مراجعه کنند، با پیشرفت‌های انجام شده الان می‌توانند از کانال‌های دیگری مثل خودپرداز، کارتخوان، اینترنت، تلفن ثابت و همراه و… دریافت و پرداخت‌های خود را انجام دهند. ما در دهه گذشته بر روی توسعه و ترویج این کانال‌ها کار کردیم. تیمی‌که من عضو آن بودم موفق شد تحولی عظیم ایجاد کند که خوشبختانه بسیار هم مورد استقبال قرار گرفت. در دهه 80 عمده تمرکز ما روی راه‌اندازی و گسترش خدمات الکترونیک بود و محصولاتی مثل شتاب، ساتنا و پایا مورد استقبال قرار گرفتند.

جناب آقای شریفی، حوزه چاپ و نشر اسکناس یکی از سه حوزه عمده فعالیت‌های شما بوده است. در خصوص این حوزه از فعالیت خود توضیحاتی ارایه فرمایید.

فعالیت‌های من در طول 30 سال خدمت به شبکه بانکی را می‌توان به سه مقطع تقسیم کرد. مقطع نخست تولیدی بود؛ جایی که مستقیما تولید اسکناس و اوراق بهادار انجام می‌شد؛ یعنی چاپخانه اسکناس بانک مرکزی که در آنجا مسوولیت حسابداری مالی و صنعتی را بر عهده داشتم. تقریبا از سال 1363 تا 1370 در چاپخانه اسکناس کار می‌کردم و در اواخر این دوره معاونت مالی و بازرگانی تولید صکوک بانک مرکزی را تجربه کردم که تجربه بسیار خوبی بود. تولید انواع اسکناس و آشنایی با تکنیک و ویژگی‌های امنیتی تولید اسکناس، تجربه منحصر به‌فردی است که در هر کشوری صرفا در حوزه اختیارات بانک مرکزی آن قرار دارد، به همین دلیل تجربه بسیار گرانبهایی است و کسب آن از افتخارات بنده است. در این مدت در بعضی سالها نیاز به تولید اسکناس زیاد می‌شد و گاهی کمتر. گاهی باید شبانه‌روز کار می‌کردیم و فراز و نشیب‌های زیادی را به چشم دیدم. تنگناهایی هم وجود داشت مثلا مواد اولیه مثل کاغذ و مرکب به موقع نمی‌رسید.

مقطع دوم کار شما در بانک مرکزی با شرایط حساس سیاسی و اقتصادی کشور همزمان بود. مهمترین فعالیت‌های این حوزه و استفاده از تجربیات جنابعالی برای خروج از بحران، برای مخاطبان این نشریه شنیدنی است.

مقطع دوم کاری من، حضور در بخش ارزی بانک مرکزی بود. نگهداری ذخایر ارزی، یعنی درآمد ارزی حاصل از فروش نفت و صادرات غیرنفتی که باید در بانک مرکزی نگهداری می‌شد، با توجه به مبالغ بسیار بالای مبادلات کار بسیار حساسی بود. یکی از مهمترین تصمیم‌ها نحوه استفاده و نگهداری از این درآمدها برای خرید اوراق، ارز یا طلا بود که بتوانیم همواره با توجه به نوسانات بین‌المللی نرخ ارز، ارزش دارایی‌ها را حفظ کنیم. علاوه بر این، بازپرداخت بدهی‌های کشور و قرارداد با کشورهای خارجی از مسوولیت‌های مهم بخش ارزی است. دهه 70 که در این بخش بودم، خوشبختانه یا بدبختانه درست زمانی بود که بحران ارزی داشتیم، یعنی قیمت نفت به شدت سقوط کرد و به حدود شش تا هفت دلار در هر بشکه رسید، طوری که هزینه تولید هم تامین نمی‌شد. ما درآمد بزرگی را از دست داده بودیم اما به دلیل خریدهای قبلی، حجم عظیمی‌ معوقات ارزی داشتیم. بخش ارزی باید برای بازپرداخت منظم بدهی‌ها و معوقات و جلوگیری از بروز مشکل در قراردادهای بین‌المللی و افزایش جریمه، چاره‌اندیشی می‌کرد. مدیریت بحران، یعنی عبور کشتی از این مرحله ماموریت مهمی‌ بود. مجموعه بدهی شبکه بانکی کشور بسیار سنگین بود اما از هر بانکی می‌پرسیدیم که چقدر بدهی دارند، هر روز آمار متفاوتی می‌دادند چون در بانک‌ها اطلاعاتی منسجم و منظمی ‌‌وجود نداشت؛ سردرگمی‌عجیبی بود.

هیچ ساز‌ وکاری برای ارایه آمار از سوی بانک‌ها وجود نداشت؟

در آن زمان هیچ ساز وکاری نبود، چون تا قبل از آن بحران مشابهی نداشتیم. بانک مرکزی در چنین وضعیتی باید مدیریت می‌کرد بنابراین هفت یا‌ هشت ماه طول کشید تا اطلاعات را در حد قابل قبولی جمع کنیم و روی آن تصمیم گیری کنیم.

از جمله مهم‌ترین و درخشان‌ترین فعالیت‌های جنابعالی و همکارانتان، ایجاد ساز وکاری برای مهلت گرفتن و حل بحران بدهی‌های خارجی کشور بود که به قراردادهای «استمهال» معروف شد. از این تجربه برای ما بگویید.

قراردادهایی که بعد از مذاکرات بخش ارزی منعقد می‌شد به «استمهال» یعنی مهلت گرفتن معروف شد، یعنی شروع کردیم به مذاکره با طرف‌های خارجی با این مضمون که قبول داریم در پرداخت بدهی‌ها تاخیر داشتیم ولی مهلتی برای بازپرداخت می‌خواهیم تا اقساط را بپردازیم. به این ترتیب توانستیم مهلتی بگیریم که مثلا ظرف پنج سال اقساط را بپردازیم مشروط بر اینکه معوقه نداشته باشیم. این مذاکرات تا سال 1375 ادامه داشت و در این مدت به حدود 300 قرارداد سر‌ و‌سامان دادیم. یکی از بزرگترین مشکلات این بود که چگونه اطلاعات و سررسید این 300 قرارداد را ثبت کنیم تا هر قسط به موقع پرداخت شود. با بخش IT بانک مرکزی مذاکره کردیم که بانک اطلاعات و جدول بازپرداختی برای 300 قرارداد ایجاد کنیم؛ قراردادهایی که گروه‌های مختلف مسوول مذاکره آن بودند و هر قرارداد شرایط خاص خودش را داشت مثلا مهلت بازپرداخت آن چهار یا پنج‌‌سال و با نرخ سودهای مختلفی بود. مسوولیت من تهیه بانک اطلاعاتی بود و سخت‌ترین بخش آن هم محاسبه معوقات و سود و بهره آنها بود. این موضوع اهمیت زیادی داشت که محاسبه معوقات دقیق باشد و    سر‌وقت بپردازیم. این کار بسیار حساس بود برای همین مدت‌ها فکر می‌کردم چطور 300 قرار داد را در یک جدول قرار دهم. این کار به نیروی انسانی آموزش‌دیده نیاز داشت چون تهیه جدول بازپرداخت هفتگی از یک نفر ساخته نبود. تمام مدت حالت عادی نداشتم و همیشه در فکر بودم که به نحوی این کار را جمع کنم تا اینکه یک روز در خانه در حال خودم بودم، ناگهان به ذهنم رسید که چطور باید فرمولی برای آن پیاده کرد، همان جا با مداد روی کاغذ فلوچارتی را ترسیم کردم که با نظر اولیه خودم منطبق و درست بود. روز بعد در بانک روی کاغذی به اندازه یک میز، طرح را توضیح داده و از همکاران کمیسیون تخصیص ارز برای بازپرداخت بدهی‌ها دعوت کردم نظر خود را ارایه کنند. از آن پس بود که کار روی روال قرار گرفت و نظم بازپرداخت‌ها طوری بود که در بازارهای جهانی به عنوان خوش‌حساب شناخته می‌شدیم و قراردادهای ما در بازارهای بین‌المللی خرید و فروش می‌شد.

هنوز هم این سیستم وجود دارد؟

الان بدهی داریم، ولی معوقه‌ای نداریم. ما تا سال 1379 بحران را پشت سر گذاشته و در سالهای 80 و 81 دیگر معوقه ای نداشتیم اما من در سال 1380 از بخش ارزی به بخش ریالی منتقل شده و مدیریت اداره حسابداری کل و بودجه را برعهده گرفتم. مسوولیت مدیریت مالی بخش داخلی بانک مرکزی شامل تصویب بودجه، تصویب طرازنامه‌ها و حضور در شورای پول ‌و اعتبار بود.

نتیجه تلاش‌های شما در عرصه بین‌المللی چگونه بازتاب داشت؟

در یک سمینار خارجی شرکت کرده بودیم که هر کشوری گزارشی از شبکه بانکی خود ارایه می‌کرد؛ هنگام شروع قرائت گزارش ایران، نمایندگان کشورهای پیشرفته توجهی نداشتند و به مطالعه روزنامه مشغول بودند اما وقتی آمار سیستم پرداخت را ارایه کردیم، روزنامه‌ها به آرامی‌کنار رفت. آنها باورشان نمی‌شد که در ایران تا این حد پیشرفت داشته باشیم. آمار ما قابل رقابت با کشورهای پیشرفته بود. من بسیار افتخار می‌کنم از اعضای تیمی ‌بودم که سیستم بانکی کشور را تا این حد ارتقا بخشید و امروز به جرات می‌توانم بگویم بخش IT هیچ یک از نهادهای دولتی به پیشرفتگی سیستم بانکی نیست.

گفتگو از :مریم سبزعلی، سرپرست روابط عمومی ایران کیش