در کجای نقشه اعتبارسنجی دنیا ایستاده ایم

شاید اگر شبکه بانکی کشور ما به نهاد اعتبار سنجی مشتریان مجهز بود علاوه بر اینکه معوقات بانکی به مراتب کمتر از میزان فعلی بود منابع بانکی نیز به صورت هدفمند توزیع می شد. اما به هر دلیل قابل ذکر وغیرقابل ذکر سامانه های اعتبار سنجی و شرکتهای اطلاع رسانی اعتباری و اعتبار سنجی  مشتریان  در کشور ما چندان فرصت نشو و نما پیدا نکرده اند اما اکنون با توسعه بخش خصوصی وجود چنین نهادهایی از الزامات شبکه بانکی به شمار می رود. این الزام را البته بانکهای خصوصی زودتر دریافتند و نهادهایی را نیز برای این کار ایجاد کردند که نیازهای مقطعی انها را نسبتا براورده کرد . اما به نظر می رسد بانک سامان با ایجاد شرکت اطلاع رسانی اعتباری و اعتبار سنجی ایرانیان در سال 86 به شکل بنیادی تری به مقوله اعتبار سنجی پرداخته است. این کار بانک سامان قطع نظر از ابعاد اقتصادی آن درخور تحسین است چراکه یکی از معدود شرکتهایی است که عملا  زمینه بست فرهنگ به اشتراک گذاری اطلاعات را بین بانکها فراهم کرده است. در گفتگو با مجید شکوهی مدیرعامل این شرکت به ابعاد اطلاع رسانی اعتباری و اعتبار سنجی مشتریان پرداخته شده است. در این گفتگو در واقع فرایند اعتبار سنجی مدرن از ابتدا مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. بخش اول مصاحبه بانکداری الکترونیک با مدیرعامل شرکت اعتباری سنجی ایرانیان از پی می آید.

اعتبار سنجی در دنیا از کی و چگونه آغاز شد؟

پیچیدگی های اقتصاد بازارها خصوصاً بازار مالی و تسهیلات در کشور موجب شد مراکزی با عنوان مراکز اعتبار سنجی در دهه های 70 و 80 قرن بیستم میلادی پا به عرصه بگذارند. مؤسسان این مراکز عموماً دولت ها و بانک های مرکزی، بانک‌ها و یا بخش مستقل خصوصی (جدا از سیستم دولتی یا بانکی) بودند. هر کدام از این نوع تأسیس ها مزایا و معایب خود را دارند. مثلا آنهایی که توسط بانک مرکزی و دولت به وجود آمده‌اند از لحاظ دریافت اطلاعات بسیار قوی هستند زیرا به حکم قانون و مقررات حاکمیتی، بانک‌ها مجبور به ارائه اطلاعات مشتریان به آنها هستند ولی معمولا دولتی‌ها نوآوری‌ها و حرکت و پویایی کندی دارند. شرکت‌هایی که توسط تعدادی از بانک‌ها ایجاد می شوند نیزبعضا جامعیت اطلاعاتی کمتری دارند و مراکزی که متعلق به بخش مستقل خصوصی هستند نیز به مراتب به لحاظ جمع‌آوری اطلاعات مشتریان مشکلات بیشتری دارند ولی به دلیل اینکه به عنوان یک بنگاه اقتصادی به دنبال سود هستند، به لحاظ سرعت‌ عمل و نوآوری در ارائه سرویس‌های جدید بهتر رفتار می کنند.

نقطه شروع فرایند اعتبار سنجی کجاست؟

برای ایجاد مراکز اعتبارسنجی، مراکزی تاسیس شدند که انبار داده‌ها را به وجود آورند. در این انبار داده‌ها اطلاعات اشخاصی که وام می‌گیرند همراه با جزئیات مربوط به رفتار مشتری برای بازپرداخت وام هایی که دریافت کرده نگهداری می شود تا این امکان مهیا گردد که بتوان از آنها گزارش گرفت و سپس براساس این اطلاعات بتوان کارهایی از جمله اعتبارسنجی را انجام داد.

در تشکیل مراکز اعتبارسنجی کشورها به این نتیجه رسیدند که اگر بانک‌ها بتوانند از یکدیگر اطلاعات دریافت کنند (Data Sharing) و اطلاعات خود را به اشتراک بگذارند این امر سبب کاهش ریسک خواهد شد. بر این اساس بانک‌ها اطلاعات مشتریان خود را به اشتراک گذاشتند و البته در بسیاری از کشورها خصوصاً کشورهایی که تشکیل مرکز اعتبارسنجی به وسیله حاکمیت صورت گرفته بود برای این مساله قانونگذاری نیز کردند و سطوح تبادل اطلاعات و ارائه مجوزهای لازم را تعریف کردند که در کشور ما هم اقداماتی در این راستا آغاز شده است.

بر اساس گفته شما به نظر می رسد رکن اساسی در ایجاد یک سامانه اعتبار سنجی کارا به مشارکت گذاشتن اطلاعات بین بانکهاست؟

بله در واقع جمع آوری و به اشتراک گذاشتن داده‌ها از بانک ها و مؤسسات اعتباردهنده اولین مرحله و مهم ترین قسمت کار محسوب می شود. در این مرحله  مراکز اعتبارسنجی (Credit Bureau) با بیش از یک بانک کار می‌کنند و هرچقدر بتوانند اطلاعات تسهیلاتی مشتریان را در مرکز اعتبارسنجی بهتر و بیشتر جمع آوری  کنند  در قالب استعلام ، بانک‌ها می‌توانند از وضعیت مشتریان گزارش جامعتری دریافت کنند.

البته در کشورهای پیشرفته این قضیه از بحث بانکی و مالی فراتر رفته به طوری که آنها به عنوان مراکز مطمئنی که دارای اطلاعات اشخاص هستند، به سازمان هایی که نیاز به احراز هویت یا صحت سنجی اطلاعات افراد دارند نیز خدمت رسانی می-کنند. به طور مثال در آمریکا زمانی که مسافر می‌خواهد سوار هواپیما شود ارتباط آنلاین با یکی از Credit Bureau ها فراهم است و مشخصات هویتی شخص را چک می‌کنند.
اما به طور کلی مراکز اعتبارسنجی در وهله اول بر حساب‌های تسهیلات بانکی متمرکز هستند که در آنجا سوابق تسهیلات مشتریان درج می‌شود که این قدم اول در راه اعتبارسنجی محسوب می‌شود.

نام شرکت شما از دو جزء اطلاع رسانی اعتباری و اعتبارسنجی ایرانیان تشکیل شده این اجزا بر اساس چه مفاهیمی بنانهاده شده؟

در واقع ماموریتهای شرکت اطلاع رسانی اعتباری و اعتبارسنجی ایرانیان براساس همین مفاهیم تعیین شده است. مفهوم اطلاع‌رسانی حاکی از تشکیل یک انبار داده یا Data Ware House (مرکز اطلاعات مشتریان) است و مفهوم اعتبارسنجی حاکی از ایجاد سازوکار سیستمی برای اعتبارسنجی یا تعیین امتیاز اعتباری مشتریان می باشد.
 شرکت اعتبارسنجی ایرانیان که با هدف ایجاد یک مرکز جامع اعتبارسنجی در سال 1386 تأسیس شده از یکی ازمعتبرترین شرکت‌های اعتبارسنجی دنیا به نام اکسپرین نرم‌افزار اعتبارسنجی خود را خریداری و منطبق با مقررات بانکداری اسلامی بومی-سازی کرده است. لازم به ذکر است که شرکت اکسپرین تا کنون به بیش از 70 کشور دنیا این سیستم را فروخته و در واقع  متخصص در حوزه اعتبارسنجی و سیستم های مدیریت استراتژیک است.
همانطور که می دانید نظام های اعتبارسنجی امروزه دارای نرم افزار جامعی هستند  که به آن نرم‌افزار نظام اعتبارسنجی Credit Bureau گفته می‌شود، در واقع  شرکت‌هایی مانند اکسپرین این نرم‌افزارها را تولید کرده‌اند.

مهمترین مشخصه های نرم‌ افزارهای اعتبار سنجی چه چیزهایی هستند؟

اولین رکن این گروه از نرم افزارها یک Data Ware House قوی با ویژگی ها و قابلیت های خاص امنیتی و پس از آن اعتبارسنجی است بنابراین اولین گام تشکیل یک انبار داده یا Data Ware House (مرکز اطلاعات مشتریان) است تا بتوان امکان گزارش گیری در خصوص تسهیلات دریافتی مشتریان را فراهم نمود. این مرحله از کار فقط جنبه اطلاع‌رسانی دارد. البته صرف جنبه گزارش گیری یا اطلاع رسان بودن این گزارش ها از اهمیت و پیچیدگی های موجود در این سیستم ها نمی کاهد. اینکه بتوان اطلاعات یک مشتری را از مراکز (بانک ها و مؤسسات اعتباری) مختلف دریافت و پس از اجرای معیارهای صحت سنجی، آنها را مرتب و منظم نگهداری نمود از پیچیدگی های مهم این سیستم است. سطح‌بندی و طبقه‌بندی اطلاعات مشتریان و تعریف سطوح دسترسی کاربران در این مراکز از موارد کلیدی است که به صورت  دقیق صورت می‌گیرد و هیچ‌کس نمی‌تواند از اطلاعات اشخاص سوءاستفاده کند. همچنین  بدون اجازه بانک مبدا بانک دیگر نمی‌تواند اطلاعات مشتری را بگیرد به عبارت دیگر اشتراک‌گذاری اطلاعات کاملا طبق ضوابط مشخص و معینی است.

در گزارش های اعتباری بیشتر روی چه مسائلی تاکید می شود؟

به طور کلی روی سوابق اعتباری و تسهیلاتی مشتری تاکید می‌شود. به طور خلاصه در یک گزارش اعتباری علاوه بر صحت سنجی اطلاعات هویتی و شخصی مشتری، گزارش کاملی از تعداد و مبلغ تسهیلات دریافت شده توسط مشتری، آخرین وضعیت پرداخت هر یک از تسهیلات، مانده بدهی و توان برای دریافت تسهیلات جدید ارائه می گردد. در این گزارش، در صورتی که اعطا کننده تسهیلات، غیر از بانکی باشد که درخواست گزارش نموده نام اعطا کننده تسهیلات به دلایل امنیتی ذکر نمی شود اما جمع تعهدات مشتری در همه بانک هایی که اطلاعات مشتریان اعتباری خود را به اشتراک گذاشته اند درج می شود.

شاید بهتر باشد از نظر کاربردی مفهوم دقیق اعتبار سنجی در سیستم بانکی را یک بار مرور کنید؟

در واقع مفهوم اعتبارسنجی آن است که این مرکز علاوه بر ارائه گزارش اعتباری، باید بتواند داده های مشتریان را تحلیل نموده و به مشتریان امتیاز اعتباری بدهد. یعنی با توجه به اطلاعاتی که از مشتری وجود دارد براساس روش های خاص به مشتری یک امتیاز بدهیم که براساس این نمره بتوان مشتری را طبقه‌بندی کرد. به دست آوردن این نمره نیز یکی دیگر از پیچیدگی‌های این نرم افزار است که برای این کار از مدل‌های متفاوت آمار و احتمالات استفاده می‌شود. امکان تهیه و تعریف Scorecard یا کارت امتیازدهی بخش اصلی این مرحله را تشکیل می دهد. برای مثال وقتی می‌خواهند برگه های امتحانی تستی را تصحیح کنند عموماً یک شابلون تهیه می‌شود که به وسیله آن به سرعت می‌توان برگه ها را تصحیح و به آنها نمره داد. این شابلون در نظام اعتبارسنجی به Scorecard موسوم است.

رتبه مشتری چگونه سنجش می شود؟

همانطور که می دانید اصولا بین دو مفهوم اعتبارسنجی یا Credit Scoring و رتبه بندی اعتباری یا  Credit Rating تفاوت وجود دارد. عموماً اصطلاح اعتبارسنجی برای اشخاص حقیقی و اشخاص حقوقی یا شرکت های کوچک و متوسط (Small & Medium Sized Companies) بکار می رود و مفهوم رتبه بندی برای شرکت های بزرگ (Corporate) و هلدینگ ها استفاده می شود. لذا در بخش اشخاص حقوقی فقط شرکت های کوچک و متوسط در حیطه اعتبارسنجی قرار می گیرند و رتبه بندی شرکت های معظم و بزرگ در این بخش صورت نمی گیرد.
برای تعیین امتیاز اعتباری و به منظور تعریف یک کارت امتیاز اعتباری دو دسته اطلاعات مورد نیاز است. یکی مجموعه اطلاعات شخصی و هویتی مشتری، و دیگری اطلاعات مربوط به حساب های تسهیلاتی آنان. از میان اطلاعات موجود، اطلاعات متغیر واکشی می شود مثل سن مشتری، درآمد، رفتار در بازپرداخت تسهیلات. همه این اطلاعات اصطلاحاً متغیرهای مستقلی هستند که باید براساس مدل‌های ریاضی و آماری بوسیله آنها به یک متغیر وابسته که همان امتیاز مشتری است رسید. از این مدل‌ها برای تعریف یک کارت امتیازی استفاده می شود. این فرایند دارای سطوح مختلفی است برای مثال در مورد اشخاص حقیقی و حقوقی به دلیل متفاوت بودن متغیرها مختلف خواهد بود.

حقوقی ها چگونه اعتبارسنجی می شوند و حقیقی ها چطور؟

مبنای کار فرق اساسی ندارد. آنچه مهم است وسعت اطلاعات و متغیرهای مورد نیاز برای اعتبارسنجی است. طبیعتاً تعداد متغیرها برای اشخاص حقوقی بسیار بیشتر و متنوع تر از اشخاص حقیقی خواهد بود.

آیا نظام جامع سنجش اعتبار بجز اعتبارسنجی کار دیگری هم می کند؟

همانطور که اشاره کردم یک سیستم اعتبارسنجی براساس دیتاهایی که در اختیار دارد در وهله اول از وضعیت موجود مشتری گزارش می‌دهد. در پله بالاتر به مشتری امتیاز اعتباری می‌دهد و در واقع  از اینجا اعتبارسنجی شروع می‌شود. یعنی دیتای مشتری در اختیار است، امتیاز اعتباری مشتری نیز سنجیده شده، در این مرحله باید دید با توجه به اطلاعات موجود چه تصمیمی باید راجع به مشتری گرفت. برخی نرم‌افزارهای اعتبارسنجی یک ماژول دیگری دارند به نام موتور تصمیم‌گیری که به سازمان استعلام کننده، پیشنهاد تصمیم می‌کند. به عبارتی این نرم‌افزار مشخص می‌کند که مثلا با این اطلاعات و با این امتیاز، توصیه می‌شود که به چه میزان و چه نرخی می‌توان به مشتری تسهیلات ارائه کرد.

پیچیده ترین قسمت کار کجاست؟

همه قسمت های کار پیچیده است. مخصوصاً اینکه  صنعت اعتبار سنجی در ایران خیلی جوان است و تاکنون برای بومی سازی و پیاده سازی سیستم اعتباری سنجی زحمات زیادی کشیده شده اما در عین حال شاید بتوان قسمت اتخاذ تصمیم را پیچیده‌ترین و سخت‌ترین قسمت سیستم دانست. چرا که در این قسمت چند پارامتر کنار هم قرار می‌گیرند تا سیستم بتواند  به تصمیم نهایی پیشنهادی برسد. پارامتر اول   دیتا و اطلاعات مشتری است که سیستم‌ باید این قابلیت‌ را داشته باشند تا از چند جای مختلف دیتا دریافت کنند. پارامتر دوم  تصمیم گیری یا همان سیستم مدیریت استراتژیک است. بدین معنا که در این قسمت که موتور تصمیم گیری نام دارد مشخص می‌گردد یک شخص با این دیتاها و اطلاعات و امتیازات چگونه باید با آن رفتار شود و چه تصمیمی در خصوص وی اتخاذ گردد. در اینجا تمام دستورالعمل‌ها و استراتژی‌های مرتبط با تصمیم گیری در سیستم تعریف می شود. زیبایی کار این است که این قواعد در یکجا تعریف ولی در چند ایستگاه اجرا می شوند. مثلا این قانون یا rule که شخص برای درخواست وام چه مدارکی باید بدهد در ایستگاه اول پیاده می شود و قانون یا قواعد دیگر نظیر بخش بندی حوزه های مالی و اجرای سهمیه بندی برای اعطای تسهیلات و نظایر آن در ایستگاه های دیگری به اجرا در می آیند. در واقع‌ها این رویه  ها ودستورالعمل ها و قواعد در سیستم تصمیم گیری تعریف و پس از اجرا نسبت به درخواست تسهیلات پیشنهاد تصمیم می کند.
پس به طور خلاصه اگر بخواهیم طبقات سیستم را مرور کنیم طبقه اول ایجاد انبارداده است که امکان گزارش اعتباری را فراهم می کند. مرحله دوم اعتبارسنجی است که به عبارتی کارت امتیازدهی اعتباری تعریف می‌شود و به وسیله آن به  مشتریان امتیاز داده می‌شود و در مرحله سوم که پیچیده‌ترین قسمت است براساس قواعد و دستورالعمل‌هایی که تعریف شده پیشنهاد و توصیه تصمیم می‌کند.
از مرحله تصمیم گیری می توان با عنوان مدیریت استراتژیک نام برد. زیرا قواعد، رویه ها و دستورات براساس استراتژی بانک در موتور تصمیم گیری تعریف می شوند.

استراتژی ها چگونه تعریف می شوند؟

هدف از استراتژی های تعریف شده می تواند بخش بندی بازار تسهیلات یا شناسایی متقلبین یا مبارزه با پول شویی یا ارزیابی مشتریان در مناطق یا در حوزه های مالی باشد. یک زمانی می‌خواهیم متقلبین و کلاهبرداران را شناسایی کنیم پس باید قواعد و استراتژی‌ها را در سیستم براساس گرفتن آدم‌های متقلب و کلاهبردار برنامه‌ریزی و تنظیم ‌کنیم. همین طور اگر می‌خواهیم برای جلب رضایت بیشتر مشتریان خصوصیات رفتاری آنها را شناسایی و براساس گروه بندی و بخش بندی آنان تصمیم بگیریم یک استراتژی دیگری تعریف می‌کنیم. هر قدر این طبقات و گروه‌ها کوچک‌تر شود، می توان تصمیمات تخصصی تر و دقیق تری را اتخاذ نمود. این امر طبعاً افزایش رضایت مشتریان، کاهش ریسک و نهایتاً افزایش سودآوری را به همراه خواهد داشت.
 به طور مثال در یکی از بانک‌های بزرگ اروپای شرقی که در 18 کشور اروپای شرقی نزدیک 3500 شعبه دارد در گزارشی که توسط یکی از  مدیران این بانک عنوان شد تعریف 400 (کارت امتیازدهی توسط این بانک) Scorecard در این 18 کشور بوده است. به این طریق بانک مشتریان خود را با توجه به اوضاع و احوال و قوانین هر کشوری و از زوایای مختلف تقسیم‌بندی کرده است.
بانک مذکور در گزارش مالی که ارائه کرده در سال 2008 و 2009 که همه بانک‌ها به شدت افت کردند، افت کمتری داشته است زیرا با دقت عمل بالا و با برخورداری از شاخصه های بیشتر از مشتریان، به آنان تسهیلات ارائه کرده و ریسک خود را پایین‌تر آورده است.
مثلاً در حوزه اعطای کارت های اعتباری، برای ارائه یک کارت اعتباری، بعضاً از چند کارت امتیازدهی استفاده می شود از جمله امتیاز بازپرداخت، امتیاز مصرف اعتبار و … تا بدین ترتیب یک اعتبار در گردش به مشتری ارائه شود. تعریف این کارت های امتیازی موجب افزایش شناخت از رفتار مشتری و تنظیم تعاملات آینده نظیر افزایش یا کاهش اعتبار، تعیین نوع وثیقه و موارد مشابه می شود. باز در اینجا نتیجه کار افزایش رضایت مشتری، کاهش ریسک و افزایش سودآوری خواهد بود.

تقدم و تأخر ارائه خدماتی که گفتید در مرکز اعتبارسنجی چگونه است؟

مراحلی که ذکر شد هرکدام مقدمه مرحله بعدی هستند من جایی را در حال حاضر نمی‌شناسم که یک مرکز اعتبارسنجی در همان وهله راه اندازی ، هم گزارش اعتباری دهد، هم اعتبارسنجی کند و هم تصمیم‌گیری کند. اولاً برای جمع آوری اطلاعات (تسهیلاتی) مشتریان نیاز به صرف زمان است. ثانیاً پیچیدگی این سیستم ها و اجرای فرآیندهای جدید در آنها مستلزم اجرای مراحل مذکور در فواصل زمانی حداقل 3 تا 5 سال است.
 به طور مثال در ترکیه 10 سال پیش Credit Bureau راه‌اندازی شد 7 سال بعد اعتبارسنجی را آغاز کردند. یعنی تا حدود 7 سال فقط گزارش‌دهی می کرده است. پس از آن مدت، اعتبارسنجی را آغاز کرد وهنوز شاید به مرحله ارائه خدمات تصمیم‌گیری نرسیده است.
یکی از اصولی که در اعتبارسنجی همیشه تاکید می‌شود بازنگری کارت های امتیازی است. این سیستم‌ها ماژولی دارند که در یک دوره زمانی خاصی صحت کارت امتیاز اعتباری، امتیازات تخصیصی برای متغیرهای مستقل را از طرق مختلفی تست و صحت‌سنجی می‌کنند.

ادامه دارد…