دیگر روش های سنتی پاسخگو نیست

در بخش نخست گفتگو با مجید شکوهی مدیرعامل شرکت اطلاع رسانی اعتباری و اعتبارسنجی ایرانیان بیشتر روی کلیات بحث اعتبار سنجی در دنیا بحث شد. در بخش دوم و پایانی گفتگو با شکوهی بیشتر به بحث اعتبار سنجی در داخل کشور پرداخته شده است.

تاریخچه اعتبار سنجی در کشور ما چگونه بوده؟

در واقع در کشور ما اعتبارسنجی دستی وجود داشته اما اینکه اعتبارسنجی به وسیله یک نرم‌افزار صورت گیرد در کشور ما کاملا جدید است.

الان در دنیا چند شرکت معتبر است که نرم‌افزارها اعتبار سنجی  را تعریف می‌کند؟

تعداد آنها بسیار کم است و شاید شرکت‌های اصلی در این حوزه به 10 تا نرسد. از شرکت های مشهور در این زمینه می توان از Equifax, Experian, Transunion در آمریکا و  Schufaدر آلمان نام برد.

شرکت شما در چه مرحله ای قرار دارد؟

ما در شرکت خود، بحث گزارش گیری اعتباری را در مرحله اول به طور کامل بومی سازی، پیاده سازی و اجرایی و در مرحله دوم اعتبارسنجی مشتریان و اشخاص حقیقی را پیاده کرده ایم.

همچنین در حوزه بومی سازی و پیاده سازی تشکیل انبار داده، مدل های اعتبارسنجی و تعریف کارت های امتیازی موفقیت های قابل توجهی دست پیدا  کنیم و به دنبال این مسئله  سیستم مدیریت استراتژیک و موتور تصمیم گیری را نیز بومی سازی کرده ایم.

بنابراین  اکنون در سایه این تجارب شرکت قادر است یک سیستم کامل اعتبارسنجی داخلی یا اختصاصی را پیاده سازی و همچنین خدمات مدیریت استراتژیک در سایر حوزه های مالی نظیر بیمه را ارائه کند.

در حوزه فرایند اعتبار سنجی در محیط بانکی ما چه چالشی بیش از همه مانع توسعه قلمداد می شود؟

اولین چالش فرهنگ سازی و متقاعد کردن بانکها به امر به اشتراک گذاری داده ها است. به هر حال در کشور ما این صنعت جدید است و هرچیز جدیدی را تا بشناسانیم زمان می‌برد. خوشبختانه در سالهای اخیر بر اساس الزامات قانونی و با فشار بانک مرکزی، بانک‌ها همه به دنبال اعتبارسنجی هستند. در برنامه پنجم نیز موضوع اعتبارسنجی الزام قانونی پیدا کرده است. دیگر اینکه ارائه یک نرم‌افزار جامع مناسب در کشور اهمیت دارد. اینکه بدانیم چه می‌خواهیم و چه نرم‌افزاری باید بگیریم به دانش کافی نیاز دارد. بانک‌ها چون با پول مردم سر و کار دارند حساسیت آنها در اینکه سیستمی که خریداری می‌کنند دقیق باشد بسیار زیاد است. این دقت بانک‌ها قابل تحسین است و باید هم اینطور باشد، اما از آنجا که ابتدای کار است طبیعی است که بانک‌ها به هر کسی پاسخ مثبت نمی‌دهند و این یک مقدار کار را به تاخیر می‌اندازد اما نمی‌توان در عین حال به بانک‌ها هم ایراد گرفت چون بانک‌ها با پول مردم کار می‌کنند و باید دقت نظر داشته باشند.

با چند بانک توانستید به یک تفاهم‌نامه برسید و اطلاعات‌دهی کنند؟

در حال حاضر فقط با بانک سامان قرارداد داریم.در عین حال با توجه به اینکه بخش اعتبارسنجی ما به تازگی نهایی و راه اندازی شده است آمادگی داریم خدمات گزارش دهی اعتباری و اعتبارسنجی خود را به بانکها و مؤسسات اعتباری و حتی شرکت های لیزینگ ارائه کنیم.

امنیت شبکه و اطلاعات در بحث اعتبار سنجی از اهیمت اساسی برخوردار است در این خصوص نرم افزارهای اعتبارسنجی چه تمهیداتی را پیش بینی می کنند؟

دو امر اساسی وجود دارد. اول ایجاد یک مسیر امن برای تبادل اطلاعات و دوم تضمین امنیت نظام سنجش اعتبار. در حال حاضر ابزارهایی وجود دارد که به راحتی می‌توان مسیر امنی برای تبادل اطلاعات ایجاد کرد. مهمتر این است که دیتایی که در سیستم وجود دارد امن باشد. لایه‌های مختلف امنیتی در سیستم تعریف شده است. این لایه ها در چند بخش تعریف می شود. بخش اطلاعات، بخش به اشتراک گذاری اطلاعات، بخش سطوح دسترسی که هم به صورت افقی، هم عمودی و هم زمانی انجام می شود. اینکه چه بانکی چه داده هایی را به اشتراک بگذارد و یا به چه بخش از آنها دسترسی داشته باشد کاملاً قابل تعریف و کنترل است. همچنین سطوح دسترسی کارکنان اعم از مدیران، روسا، کارشناسان و … قابل تنظیم است. هر بانک به عنوان یک مشترک (subscriber) در سیستم تعریف می‌شود. حق انتخاب به اشتراک گذاری داده ها با بقیه بانک ها یا مشترکین یا برخی از آنها و یا حتی عدم تمایل به اشتراک گذاری داده ها کاملاً در سیستم قابل تعریف است. تعریف سطوح دسترسی و اطلاعاتی که قرار است به اشتراک گذاشته شود بر اساس توافقات رسمی تعیین می گردد. حتی می‌توان اطلاعات را بخش‌بندی کرد و اینکه مثلا یک مدیر در چه سطحی و یا کارشناس در چه سطحی اطلاعات را ببیند قابل تعریف است.

آیا شما برای بانک‌ها مشخص می کنید که طی چه  اسلوبی اطلاعات به اشتراک بگذارند؟

فرمت دیتا به بانک ارائه می‌شود تا آنها اطلاعات مشتریان اعتباری را در قالب و فرمت تعیین شده ارائه کنند. اما در ایران نمی‌شود این انتظار را داشت و باید بیشتر با بانک‌ها همکاری کرد تا کار به روند طبیعی برسد. در نتیجه اطلاعات مشتریان اعتباری از بانک دریافت و بعد به صورت دوره‌ای مثلا ماهانه اطلاعات بروز رسانی می‌شود.

آیا با وجود کُرَبنکینگ (core banking) جامع این احتمال هست که شبکه اعتبارسنجی جامع گسترش یابد؟

کُربنکینگ ها سیستم های مستقل بانکی هستند که وظیفه آنها نگهداری حساب ها و تراکنش های مشتریان آن بانک است. سیستم اعتبارسنجی فقط حساب مشتریان تسهیلاتی را نگهداری می کند. این دو با هم متفاوتند. خصوصاٌ اینکه در سیستم اعتبار سنجی این قابلیت وجود دارد که حساب تسهیلاتی یک مشتری را در چند بانک یا مؤسسه اعتباری  نگهداری کند. بدین ترتیب از جامعیت بیشتری نسبت به کربنکینگ برخوردار است و چون یک سیستم کاملا مستقل است، قابلیت این را دارد که فراتر از بانک‌ها برود و مثلا به شرکت‌های بیمه و هر سیستمی که با اطلاعات مشتری کار می‌کند سرویس دهد.

باید اکثر بانک‌ها اطلاعات خود را در اختیار شما قرار دهند و اینجاست که گزارش‌ها معتبر می‌شود اما زمان‌بر است در ایران این مسئله  چقدر طول می‌کشد؟

فکر می کنم برای این کار به 3 الی 5 سال زمان نیاز داریم.

چه رکن‌هایی از جامعه پولی می‌تواند کمک کند که این زمان کمتر شود؟

به نظرم الزامات قانونی و مقرراتی می تواند نقش اساسی داشته باشد. اینکه قوه مقننه کشور به این ضرورت رسیده و آن را به عنوان یک الزام در برنامه پنجم دیده جای بسی خوشبختی دارد. در کنار آن رسیدن به ضرورت اعتبارسنجی در بخش های اجرایی اعم از دولتی و بخش خصوصی هم می تواند کارساز باشد. بطور مثال نقش وزارت امور اقتصادی و دارایی و بانک مرکزی به عنوان یک نهاد کنترلی در این موضوع بسیار مهم و اساسی است.

خصوصاً اینکه مراکز اعتبارسنجی می توانند در بسیاری از حوزه ها به ایجاد نظم مالی و اِعمال کنترل های لازم کمک کنند. ما به غیر از بانک‌ها بسیاری از موسسات دیگر را داریم که کارهای مشابه می‌کنند و همه آنها نیازمند برخورداری از ابزارهای کنترلی هستند.

نظام بانکی دارای چه ظرفیتهایی دارد تا فرهنگ اعتبار سنجی گسترش یابد؟

در بخش بانکی حوزه های جدیدی ایجاد شده مراکز سنجش اعتبار می توانند نهادهای مرتبط را در انجام مأموریت های آنها کمک کنند. به طور مثال الان در بحث هدفمندکردن یارانه‌ها بحث ارائه تسهیلات به رانندگان وسائط حمل و نقل سنگین و دادن تسهیلات بین 500 هزار تا یک میلیون تومان برای سوخت که متولی آن سازمان هدفمندکردن یارانه‌هاست مطرح است که از طریق بانک‌ها می‌خواهد این کار را انجام دهد حال باید دید چالش‌هایی که در انجام این قضیه است چیست. اینکه اگر راننده بخواهد 1 میلیون تومان اعتبار دریافت کند باید بر اساس رویه های جاری دو ضامن کارمند دولت داشته باشد و یا وثیقه ملکی یا سند خودرو که ارزش آنها عموماً بسیار بیشتر از اعتبار مورد نظر است ارائه کند، احتمالاً باعث عدم موفقیت طرح می شود. به اعتقاد من بهترین راه حل این مساله استفاده از ابزار اعتبارسنجی است. به این معنی که می توان اطلاعات این افراد را در یک سیستم اعتبارسنجی وارد کرد و بر اساس یک اعتبارسنجی اولیه به متقاضیان  تخصیص اعتبار نمود و بعد از آن براساس رفتار فرد با وی وارد عمل شد.

به نظر می رسد با توسعه  نظام های اعتبار سنجی صدور کارتهای اعتباری نیز گسترش یابد؟

در امر اعطای کارت اعتباری به مشتریان که اکنون جزو برنامه های دولت و بانک ها قرار دارد، می توان از روش اعتبارسنجی استفاده نمود. در این نوع اعتبارات که از نوع اعتبارات غیر وثیقه ای (unsecured loan) هستند، رفتار مشتری در استفاده از اعتبار و مصرف آن و همچنین رفتار وی در بازپرداخت اعتبار مصرفی از طریق اعتبارسنجی بررسی می شود. این اعتبارسنجی می تواند مبنای کارآمدی برای رفتار آتی با مشتری باشد به طوری که اگر امتیاز اعتباری مشتری پایین باشد می توان نسبت به کاهش اعتبار یا توقف اعتبار اقدام نمود و اگر امتیاز اعتباری مشتری بالا باشد می توان به درخواست مشتری اعتبار او را افزایش داد.

همینطور در خصوص وام‌های ازدواج که در حال حاضر اعطا می‌شود ولی دستگاه های ذیربط و  جوان‌ها چندان از نحوه تعامل بانکها احساس رضایت نمی‌کنند زیرا بر اساس دستورالعمل های موجود ضامن و وثیقه می‌خواهند.

در واقع می توان گفت که دیگر روش های سنتی پاسخگو نیستند و جامعه پولی ما ناگزیر به استفاده از نظامات اعتبارسنجی مشتری به روش نوین است؟

بله واقعا همینطور است. در بسیاری موارد دولت برای ارائه تسهیلات و وام‌ها هزینه می‌کند ولی نسبت به آن احساس رضایت وجود ندارد به دلیل شرایط عجیب و غریبی که برای دریافت تسهیلات وجود دارد. بنابراین  می توان گفت که دیگر روش های سنتی پاسخگو نیستند. روش صحیح تر این است که اطلاعات و رفتار شخص را در یک سیستم ثبت و نگهداری کنیم و هر زمانی که قرار است اعتبار یا تسهیلاتی به وی اعطا شود رفتار قبلی مشتری را بسنجیم و براساس آن، تسهیلات یا اعتبار اضافه به او بدهیم. این امر سبب می‌شود نظم افراد افزایش یابد. در کشورهای اروپایی به گونه‌ای است که اگر فردی از یک بانک کارت اعتباری بگیرد و پرداخت نکند هیچ بانک دیگری به وی تسهیلات نمی‌دهد زیرا دیتاها و اطلاعات اشخاص و مشتریان به اشتراک گذاشته شده و همه بانک‌های دیگر نیز از رفتار مشتری و بدحسابی یا خوش حساب بودن وی مطلع می شوند. اگر مشتری بدحساب باشد هیچکس به او تسهیلات نمی دهد. به این ترتیب دست افراد متقلب کلاهبردار کوتاهتر می شود و ریسک بانک ها کاهش یافته و موجب کاهش مطالبات معوق می گردد.بهترین ابزار برای ایجاد اینچنین وضعیتی توجه به ایجاد مراکز اعتبارسنجی قوی و به اشتراک گذاشتن اطلاعات است.

 
در حال حاضر شرکت‌های اعتبارسنجی برای بانک هزینه‌بر هستند فکر می‌کنید چقدر طول می‌کشد تا ارزش افزوده ایجاد شود؟

همانطور که گفتم اینگونه شرکت‌ها بالای 5 سال به درآمد می‌رسند.

پیش‌بینی شما از بازار چیست؟

اجازه دهید یک مثال بزنم؛ از سال 82 موضوع استفاده از ابزارهای پرداخت الکترونیکی خارج از شعبه به طور جدی در دستور کار بانک ها قرار گرفت و برخی بانکهای خصوصی به طور ویژه برای آن سرمایه گذاری کردند. شروع این کار در ابتدا بسیار مشکل بود ولی به سال سوم فعالیت که رسید طوری فرایندسازی صورت گرفت و در بازار جا افتاد که همه بانک‌ها هجوم آوردند و در حال حاضر که 7 سال از سال 82 می‌گذرد نسبت‌ها و عددها کاملا عجیب و غریب و نشانگر رشد قابل توجه در این صنعت است. در حوزه اعتبارسنجی هم پیش‌بینی من این است که ظرف 3 تا 5 سال آینده به این شکوفایی در این حوزه خواهیم رسید. شاید اکنون موضوع به اشتراک گذاشتن اطلاعات، و بومی سازی اعتبارسنجی در کشور و همچنین چالش تصمیم گیری سیستمی خیلی جدی گرفته نمی شود، اما به زودی همه مجبور به جدی گرفتن آن خواهند شد. بازار سرمایه، بازار اعتبارات و تسهیلات بسیار پیچیده است. و این پیچیدگی روزبروز بیشتر می شود. میزان مطالبات معوق بانک¬ها بالاتر از حد مورد انتظار است. هزینه های پیگیری و وصول مطالبات معوق بالاست. اینها و بسیاری عوامل دیگر باعث خواهند شد که بانکها و موسسات اعتباردهنده به نظام های اعتبارسنجی روی خوش تری نشان بدهند.

سیستم دستی محاسبه ریسک دارد و از سویی این سیستم هم محاسبه ریسک می‌کند چقدر هزینه کاهش می‌یابد؟

وقتی کُربَنکینگ نبود وضعیت بانک‌ها چگونه بود و اکنون چگونه شده‌اند این هم همین‌طور است. در سیستم بانکداری دستی شعبه های بانک ها با هم ارتباط سیستمی و برخط نداشتند. ثبت تراکنش ها، نقل و انتقال وجوه، دریافت و پرداخت ها و کلاً عملیات بانکی دستی و بسیار مشقت آور بود. اکنون سیستم مکانیزه بانکی و بانکداری الکترونیکی امکانات فراوانی را در اختیار بانکها و مشتریان آنها قرار داده. گردش مالی و توان عملیاتی بانکها بسیار افزایش یافته و هزینه های آنها تا اندازه زیادی کاهش پیدا کرده است. در حوزه اعتبارسنجی و ریسک هم همین اتفاق باید بیفتد و بانک به ناچار باید از سیستمهای دستی یا نیمه دستی فعلی دست بردارند و به سیستم های جدید کاملاً اتوماتیک روی بیاورند.

شاید از مهمترین مزیتهای توسعه نظامهای اعتبارسنجی نوین شفاف شدن اطلاعات و جلوگیری از ایجاد رانت باشد؟

به هر حال در تصمیم‌گیری‌های انفرادی و دستی مسائلی اتفاق می‌افتد که بعداً نمی‌شود گردن کسی انداخت در تصمیم‌گیری‌های سیستماتیک بخش عمده‌ای از مسائل حل می‌شود. در تصمیم‌گیری‌های سیستماتیک اطلاعات شفاف بوده و رانت‌خواری و اینگونه مسائل از بین می‌رود. متاسفانه در بسیاری جاها عوامل رانتی ایجاد معوقه کرده‌اند ولی وقتی سیستماتیک شود پنهان کردن اطلاعات و رانت‌خواری که هزینه‌های قابل توجهی را تحمیل می کند حذف یا کاهش می یابد. الان میزان مطالبات معوق بانک ها بسیار بالا است استقرار نظام های جامع سنجش اعتبار در کاهش این مشکلات تاثیرگذار هستند.

و در آخر پل میان اعتبار سنجی و سودآوری را شبیه سازی کنید؟

شعار ما برای استفاده از سیستمهای اعتبارسنجی این است:کاهش هزینه ها؛ افزایش رضایت مشتریان؛ ایجاد نظم در رفتار مالی و اعتباری؛ کاهش ریسک؛ کاهش مطالبات معوق؛ تقویت مدیریت سیستم های مالی و نهایتاً افزایش سودآوری.