گزیده سرمقاله روزنامههای صبح امروز
جام جم
«پیامهای راهبردی یک نشست» عنوان سرمقاله روزنامه جام جم به قلم مهدی فضائلی است که در آن میخوانید:
اقدام بیسابقه تشکیل سلسله نشستهای «اندیشههای راهبردی» که اولین نشست آن با موضوع «الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» برگزار شد را از زوایای مختلف میتوان مورد بررسی قرار داد.
از حیث موضوع آن که در اهمیتش همین بس که رهبر انقلاب فرمودند: «این الگو سندی بالادستی برای همه اسناد برنامهای و چشماندازی خواهد بود. »
از حیث اهداف این سلسله نشستها «درگیر شدن متفکران و اندیشهورزان با مسائل اساسی و کلان» و «فرهنگ و گفتمانسازی درخصوص مسائل کلان در میان نخبگان و سپس در سطح عمومی جامعه» و «تعیین مسیر و نوعی ریلگذاری برای آینده کشور» به عنوان 3 هدف اساسی این نشستها ذکر شد.
از منظر برخی نکات بسیار مهم که به اجمال مطرح شد و باید به تفصیل به آنها پرداخته شود. مثلا درباره حکومت از دیدگاه اسلام، رهبر انقلاب فرمودند: «صلاحیتهای فردی در اسلام به گونهای مهم است که هرکس میخواهد مسوولیت و مدیریت بپذیرد، باید صلاحیتهای لازم را در خود به وجود آورد وگرنه با پذیرش مسوولیت، عمل نامشروعی انجام داده است» یا «در اسلام، کسی که اهل استعلا و برتریطلبی است یا همه چیز را برای خود میخواهد، حق ندارد قدرت را قبول کند و مردم نیز حق ندارند چنین شخصی را انتخاب کنند. »
و جهات دیگری که میتواند مورد توجه قرار گیرد؛ اما این نوشتار درصدد است صرف نظر از محتوای این نشست، برخی پیامهایی، که اصل برگزاری این نشستها در درون خود دارد، مورد توجه قرار دهد.
اولین پیامی که برگزاری سلسله نشستهای اندیشههای راهبردی دارد، این است که بهرغم تلاش بیگانگان، موضوعآفرینیهای پیدرپی که از جمله اهدافش سرگرم کردن نظام جمهوری اسلامی ایران است، به هدف خود دست نیافته و نظام اسلامی ورای مسائل و بعضا بحرانهای پیچیده و روزمره، از مسائل کلان و راهبردی نیز غفلت نکرده و موضوعاتی از این دست را هم به صورت جدی و در عالیترین سطوح در دستور کار خود دارد.
کیهان
«خرمای ژنو!» عنوان یادداشت روز روزنامه کیهان به قلم حسین شریعتمداری است که در آن میخوانید:
1- «برای چه به ژنو میرویم» ؟ و «قرار است در مذاکره با کشورهای 1+5 چه روی میز بگذاریم و چه سوغاتی برای مردم کشورمان بیاوریم» ؟ این پرسشها و پرسشهای مشابه دیگری از این دست، اگر در گذشتهای نه چندان دور و مخصوصاً قبل از ترور دانشمندان هستهای ایران، پاسخ- با عرض پوزش از مسئولان هستهای کشورمان- نیم بندی داشت، امروزه آن پاسخ نیم بند نیز وجود ندارد و حضور تیم مذاکره کننده جمهوری اسلامی ایران در نشست ژنو که قرار است روز سه شنبه 16آذرماه 89-7 دسامبر 2010- در پایتخت سوئیس برگزار شود، عبث و بی نتیجه به نظر میرسد.
ممکن است مسئولان محترم کشورمان به این توضیح اشاره کنند که جمهوری اسلامی ایران از مدتها قبل رسماً اعلام کرده است موضوع نشست ژنو «هسته ای» نیست، بلکه موضوع نشست، گفت وگو با 1+5 درباره بسته پیشنهادی ایران است و مسئله هستهای در اجلاس ژنو، تنها در محدوده بسته یاد شده قابل طرح خواهد بود. این توضیح اگرچه برخاسته از حضور عزتمندانه ایران اسلامی در چالش هستهای است ولی از سوی دیگر خانم «اشتون» مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا که ریاست تیم کشورهای 1+5 را نیز برعهده دارد، بارها اعلام کرده است که چالش اصلی 1+5 با ایران، چالش هستهای است و نشست روز سه شنبه ژنو از این قاعده مستثنا نیست. بنابراین، در هر دو حالت – چه براساس نظر تیم هستهای کشورمان و چه مطابق نظر خانم اشتون- برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران، «تمام و یا بخشی» از دستور کار نشست ژنو خواهد بود و یادداشت پیش روی با این نگاه نوشته شده است.
2- به این اظهارنظر که درباره ترور دانشمندان هستهای ایران و علت و انگیزه آن مطرح شده است، توجه کنید؛
«از آنجا که کشورهای جهان اشتیاق و تمایل چندانی به بمباران تاسیسات اتمی ایران ندارند و بسیار بعید است که ایالات متحده آمریکا نیز به چنین اقدامی دست بزند، کشورهای خارجی ناچارند با بهره گیری از شیوههای غیرجنگی به هدف خود که جلوگیری از اتمی شدن ایران است، برسند. تحریمهای اقتصادی فزاینده نیز با همین هدف انجام گرفته است. ترور شهریاری و عباسی راهکار دیگری برای این منظور است تا از طریق آسیب زدن به دست اندرکاران فعالیت هستهای جمهوری اسلامی و دستگاهها و تاسیسات اتمی آن، لزوم حمله نظامی را منتفی کرده و از این طریق به اهداف برسند. »
در این دیدگاه با صراحت اعلام شده است که حمله نظامی به تأسیسات هستهای جمهوری اسلامی ایران از سوی آمریکا و متحدانش، ناممکن است و از سوی دیگر «تحریمهای اقتصادی فزاینده» نیز تاکنون کارآمد نبوده و مانع از ادامه فعالیت هستهای ایران نشده است، بنابراین چاره کار، آسیب زدن به دست اندرکاران هستهای جمهوری اسلامی ایران- بخوانید ترور دانشمندان- و در صورت امکان، اقدامات تخریبی در تاسیسات و ماشینهای هستهای این کشور است.
این نظریه درباره انگیزه و علت اصلی ترور دانشمندان هستهای کشورمان با آنچه مسئولان جمهوری اسلامی ایران براساس شواهد و قرائن موجود و برخی از اسناد به آن رسیدهاند، همخوانی فراوانی دارد، بنابراین طبیعی است که تصور کنید، این اظهارنظر از سوی یکی از مسئولان اطلاعاتی کشورمان و یا صاحب نظران تیزبین داخلی مطرح شده است. اما؛ اشتباه میکنید و شاید تعجب کنید اگر بشنوید که تحلیل- بخوانید خبر- مورد اشاره، دیدگاه و نظر- بخوانید اعتراف- رژیم صهیونیستی است که روز چهارشنبه 10 آذرماه- اول دسامبر 2010- روی خروجی سایت رسمی وزارت امور خارجه رژیم صهیونیستی آمده است. به بیان دیگر، اسرائیل بدون کمترین پرده پوشی اعلام میکند ترور دانشمندان هستهای ایران کار کشورهایی است که خواستار توقف فعالیت هستهای جمهوری اسلامی ایران هستند و به علت ناممکن بودن حمله نظامی و از سوی دیگر در پی بی اثر بودن تحریمهای اقتصادی به این راه کار رسیدهاند!
جمهوری اسلامی
«آنچه البته به جائی نرسد تعطیلی است!» عنوان سرمقاله روزنامه جمهوری اسلامی است که در آن میخوانید:
آلودگی هوای تهران و تصمیمات مسئولان اجرائی برای تعطیلی ادارات و مراکز آموزشی و احیاناً بانکها و نهادها و بعضی مؤسسات دیگر و همچنین کاهش ساعات کار ادارات و لغو زنگهای ورزش مدارس، به دلیل تکرار و استمرار موجب پیدایش دغدغههائی شده است که نمیتوان در برابر آنها بی تفاوت بود.
راه حلهای قابل پیمودن و راهکارهای عملی روشنی برای حل این مشکل وجود ندارد که قطعاً اگر ارادهای قوی برای پایان دادن به معضل آلودگی هوا وجود داشته باشد میتوان به این هدف رسید. آنچه تاکنون انجام شده، به منزله استفاده از داروهای تسکین دهنده درد بوده و با اینکه درد و درمان هر دو شناخته شده هستند و بیماری لاعلاجی وجود ندارد، هنوز اقدام مؤثری در جهت ریشه کن ساختن این عارضه فلج کننده صورت نگرفته است.
با ادامه این روشهای موقت و تسکین دهنده، نه تنها مشکل ریشه کن نخواهد شد، بلکه هرچه زمان بیشتری میگذرد دامنه این مشکل وسیعتر میشود. دیدیم که در همین یکماه اخیر هر روز بر آلودگی هوا افزوده شد و عوارض آن بیشتر دامن مردم و جامعه را گرفت. علاوه بر این، زیانهای ناشی از بکارگیری راه حلهای موقت نیز به عوارض آلودگی هوا اضافه میشوند و خسران را افزایش میدهند. به همین دلیل، همه باید بپذیریم که دوران آزمون و خطا در موضوع چگونگی برخورد با آلودگی هوا گذشته و هیچ راه غیر از رفتن به سراغ راه حلهای اصولی و ریشهای وجود ندارد.
تاکنون، خطر افت تحصیلی در اثر تعطیلیهای مکرر مدارس و دانشگاه ها، وارد شدن لطمه به کار مردم در ادارات، تعویق رسیدگی به پرونده ها، پیدایش اخلال در کار بانکها و بنگاههای اقتصادی و پائین آمدن میزان کارو تلاش در جامعه، زیانهای نمایانی هستند که از توسل به راهکارهای موقت برای مبارزه با آلودگی هوا حاصل شدهاند.
دور از انصاف است که فریاد افراد و یا دستگاههای خاصی را مقصر پیش آمدن این وضعیت و وارد آمدن این زیانها بدانیم. واقعیت اینست که هرکسی به هر اندازه که میتوانسته تلاش کرده و همه قصد داشتند و دارند مشکل را حل کنند یا کاهش دهند. با اینحال، این واقعیت را نیز نمیتوان انکار کرد که هنوز کار اصلی شروع نشده و به همین دلیل دغدغهها هر روز بیشتر میشود و انتظار اینست که همزمان با استفاده از داروهای تسکین دهنده و موقت، معالجات اصلی و ریشهای نیز آغاز شود.
منتظر آمدن باران و وزیدن باد ماندن نیز دردی را دوا نخواهد کرد. هنوز بشر به جائی نرسیده که بتواند به کمک علم در فعل و انفعالات جوی چنان تأثیری بگذارد که آب و هوای پیرامونی خود را به دلخواه خود تغییر دهد و تنظیم کند. تهران، در زمانی که به عنوان مرکز حکومت انتخاب میشد، نه تنها دچار آلودگی هوا نبود بلکه اصولاً به دلیل برخورداری از آب و هوای خوب مورد نظر قرار گرفت و انتخاب شد. این ما انسانها هستیم که به دلیل ماشینی شدن و استفاده غلط از ابزارهای صنعتی و افراط در استفاده از امکانات آلاینده، هوای تهران را دچار آلودگی کردهایم و البته تعدادی از شهرهای بزرگ کشور نیز با همین عارضه مواجه هستند. بنابر این، حالا که ما زمینیها عامل پدید آمدن این عارضه هستیم، نباید از آسمان انتظار معجزه داشته باشیم، بلکه این خود ما هستیم که باید آستین همت بالا بزنیم و مشکلی را که خود به وجود آوردهایم حل کنیم.
رسالت
«آغاز راه نو و مبارک» عنوان سرمقاله روزنامه رسالت به قلم محمدکاظم انبارلویی است که در آن میخوانید:
نخستین نشست نخبگان و برجستگان علمی کشور با حضور مقام معظم رهبری برای بررسی اندیشههای راهبردی مربوط به الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت و عدالت چهارشنبه گذشته برگزار شد.
این اولین بار است که موضوع مدل پیشرفت کشور مورد بازخوانی علما ودانشمندان ایرانی در یک سطح حکومتی قرار میگیرد. جمهوری اسلامی ایران پس از فراغت از جنگ اولین برنامه توسعه پنجساله را طراحی و تاکنون نیز 4 برنامه توسعه را اجرا کرده است. نظام در اوایل اجرای برنامه چهارم توسعه موفق شد برنامههای خود را در یک افق بیست ساله تحت عنوان برنامه چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ببیند. اکنون بحث الگوی – اسلامی ایرانی پیشرفت و عدالت میتواند به عنوان یک سند بالادستی برای ترسیم حرکتهای آینده کشور و نیز همه اسناد برنامهای و چشم اندازی مورد استفاده قرار گیرد.
پرهیز از استفاده از واژه توسعه در این مبحث به دلیل بار معنایی و الزامات خاص آن است. لذا از واژه پیشرفت به جای توسعه استفاده شده است. ما درنوسازی جامعه ایرانی پس از انقلاب با معمارانی روبرو بوده ایم که مدل پیشرفت خود را در جوامع پیشرفته و یا در حال پیشرفت جستجو میکردند. علی رغم تاکیدات امام خمینی (ره) معمار اصلی جمهوری اسلامی و رهنمودهای مقام معظم رهبری در دستیابی به مدل پیشرفت جمهوری اسلامی نتوانستیم مسیر خود را از مسیر جوامعی که نقد جدی به مبانی پیشرفت آنها داریم جدا کنیم.
ما در ساحات سیاست، اقتصاد، علم، فرهنگ و… گرفتار کسانی بودیم که صحنه هستی را ساحت خلقت و عرصه هنرنمایی خالق نمیدانستند. ما گرفتار اندیشمندانی بودیم که جهان را صنع خدا نمیدانستند. آنان خداوند را با صد هزار جلوه در خلقت منکر بودند، لذا هستی را بیهوده، مرگ را پایان و مردن را نیستی و پوسیدگی تفسیر میکردند آنان ما را بر سر سفرهای ازعلوم نشاندند که ما از آنان با تعبیرمحترمانه علم سکولار و با تعبیر واقعی علوم لائیک یاد میکنیم.
هم اینان در تفسیر متون دینی – با این پیش فرض که قولی از سوی خداوند متعال وجود ندارد – جهان را به سمتی هدایت کردند که جز کفر والحاد ثمری نداشت. اینان جماعتی بودند که درتفسیر اسرار آفرینش، خلقت را به عنوان فعل خدا منکر بودند ودر تفسیر متون دینی شرح قول خدا را قبول نداشتند و آن را به شرح قول بشر فرو کاهیدند!
ما اکنون با تولیدی انبوه از علومی روبه رو هستیم که طی سه قرن اخیر از غرب به جهان سرازیر شده و مملو از سمومی است که ما را از کاروان علم حقیقی و مسیری که خدا برای پیشرفت و تکامل انسانها تعیین فرموده دور میکند. اگر طی سه دهه گذشته ما توفیقی در دستیابی به یک نقشه جامع برای پیشرفت و عدالت نداشتیم، علت اصلی و اساسی آن را باید تئوریهایی دانست که هیچ انطباقی با آموزههای دینی و قرآنی ونیز مطالبات انقلابی که در اندازه جهانی ماموریتهای خود را پیگیری میکند، ندارد. اینکه امروز توفیق یافتیم برای دستیابی به این نقشه جامع همت گماریم، یک گام بلند و ستودنی است. اما باید بدانیم همانهایی که در داخل و خارج باعث شدند که ما از این مهم غفلت کنیم بیکار نخواهند نشست.
مردم سالاری
«فرهنگ حج و ضرورت احیای آن در جامعه» عنوان سرمقاله روزنامه مردم سالاری به قلم میرزا بابا مطهری نژاد است که در آن میخوانید:
هفته گذشته و این هفته جامعه بزرگ ما شاهد بازگشت حجاج از سفر حج بود و باب نقد و نقادی از مراسمها و مهمانیها و سوغات و خرید حج گرم، گرم است ولی از تبیین فرهنگ و سیمای فرهنگی حج خبری نیست که نیست.
حج بزرگترین میراث دینی ماست که در بستر فرهنگی این مرزوبوم اعتلا ی ویژهای یافته و به سرمایهای بی نظیر و سرشار از جلوههای مردمی و ارزشی مبدل شده است.
حج مجموعهای به هم پیوسته از اعتقادات، ارزش ها، آداب و رسوم و سنتهای متعالی است که با اشاعه مدرنیست و خرده فرهنگهای بیگانه در دهههای اخیر ابعاد آن در جامعه کمرنگ شده و «حج و حاجی» که زمانی چهرههای عاشقانه و با قداستی محسوب میشدند، به پدیدههای ظاهرا عادی مبدل شدهاند.
در سالهای نه چندان دور و زمانهای نه چندان دیر، وقتی فردی به حج مشرف میشد، شور و شوق و نشاطی که ماهها قبل شروع شده بود سراسر جامعه را فرا میگرفت، از زمانی که قصد زیارت تحقق مییافت تا هنگام حرکت، در طول سفر و نیز بعد از بازگشت اعمالی را انجام و اعتبار و تقدس این امر را نشان میدادند. این مجموعه اعمال، مناسکی بودند که «حج» را به یک عنصر فرهنگی پویا و زنده مبدل میساختند، پارهای از این اعمال مثل:«حلا لیت طلبی»، «مشایعت با نغمه»، «چاووش»، «استقبال»، «ولیمه و مراسم مهمانی»، «عیدقربان در منزل حاجی در میقات»، «عیدقربان در منزل حاجی سفر کرده سال قبل» و…
اما امروز آن همه زمزم جوشان که هرساله امت مسلمان را از زلا ل اندیشه و ایمان مشروب میساخت، ولیمه اش برجای مانده است، آنهم در تالا رهای باشکوه و هزینههای گزاف و مهمانان نه چندان نیازمند آن غذا. اشتباه نکنید، من به دنبال نفی ولیمه نیستم، چرا که ارزش ارتباط را آنقدر بالا میدانم که حتی با ریخت و پاش و حضور متمولا ن و بی نیازان آن را نفی نمیکنم و بودنش را به از نبودن میدانم; گر چه اگراز آسیبها کاسته و به محسنات افزوده شود به شرطی که ظرفیت ارتباطی آن لطمه نبیند، به صواب نزدیکتر و ثواب آن افزون تر خواهد بود، بلکه در پی این معنا هستم که باید ارزشها و سنتها و آداب و رسوم فراموش شده و در محاق رفته را احیا کرد. این که بدون سروصدا و با خرید یک فیش حج، فرد به سفری سیاحتی- زیارتی میرود و هیچ خبری از آداب و مناسک پرشکوه گذشته نیست با فرهنگ حج سازگاری ندارد.
تهران امروز
«قابلیتهای مدنی به جای ظرفیتهای رسمی» عنوان سرمقاله روزنامه تهران امروز به قلم دکترعماد افروغ است که در آن میخوانید:
چهار شنبه شب نشست «اندیشههای راهبردی» با حضور تعدادی از اندیشمندان، استادان دانشگاه و حوزوی در محضر رهبر معظم انقلاب برای تدوین الگوی پیشرفت ایرانی- اسلامی برگزار شد.
در ضرورت تشکیل چنین نشستهایی هیچ تردیدی وجود ندارد. کشوری که میخواهد الگو و نمونه کامل و تمام عیاری از تحقق آموزههای اسلامی در عرصههای مختلف اقتصادی، سیاسی و فرهنگی باشد، نمیتواند بدون برنامه و استراتژی به این اهداف نایل شود. این امربا توجه به ابعاد تودرتو و پیچیده آن، کاری نیست که از عهده یک فرد یا جمع محدود یا قوهای خاص بر آید.
نیاز به استفاده از تمام ظرفیتهای کشور دارد. اما اینکه چرا قبلا این اتفاق نیفتاده و چرا همواره تلاش کرده ایم بدون توجه به قابلیتها بهویژه قابلیتهای مدنی، کار را صرفا در عرصههای رسمی پیش ببریم؛ بخشی از پاسخ، به همین ارجاع مسائل اساسی و کلیدی به بخش رسمی برمی گردد. بخش دیگری از پاسخ را باید در تجربه متراکم 30 ساله دنبال کرد.
همانگونه که رهبر انقلاب هم گفتند: بسیاری از رفتارها و سیاستها متناقض بوده و در ریشهیابی این تناقضها به این نتیجه رسیده ایم که کارها از روی برنامه نبوده است؛ یا فردی و محدود بوده و یا در سطح منابع و نهادهای رسمی تقلیل یافته است. بخشی از ضرورتها برای تشکیل چنین نشستهایی به این بر میگردد که شرایط امروزی ما بیانگر اتخاذ تصمیمات شتابزده از سوی مقامات تاثیرگذار است. خیلیها بر این باورند که مشکلات کشور را صرفا با سرعت در تصمیم گیری و افزایش بودجه میتوان حل کرد و در این میان بابی برای عمل کردن از روی برنامه و داشتن یک نظریه جامع باز نمیکنند.
این زیبنده یک کشور با عقبه فرهنگی، تمدنی و دینی برجسته و قابلیتهای بالا نیست. شاید یکی دیگر از ضرورتها به این برگردد که شاهد انزوای نخبگان و کناره گیری آنها هستیم. این نشست به لطف خدا و توسط جایگاه و فردی انجام شد که هم توقع وحدت بخشی از آن بود و هم بنا بر شناختی که از شخصیت او داشتیم، توقعی جز این نبود.
در حقیقت هم جایگاه رهبری اقتضای توجه به وحدت و استفاده از تمام ظرفیتهای کشور دارد و هم قابلیتهای شخصی رهبر معظم اقتضای توجه بیشتر به عقلانیت و حکمت داشت. اما بنا به دلایلی عدهای میکوشیدند تا این جایگاه و این جوهره تحتالشعاع برخی ملاحظات سیاسی قرار گیرد. برگزاری این نشست اولا تفسیری از یک عمل وحدت آفرین بود و ثانیا موید این نکته بود که رهبری قابل مصادره نیست.
این یک عمل فراقوهای و فراجناحی بود و امیدوارم دامنه آن گستردهتر و از تمام اندیشمندان و ظرفیتهای موجود در کشور دعوت شود. نظارتهای لازم صورت گیرد تا در این میان کارشکنیها از طرف افراد و جناحهای سیاسی به جایی نرسد و مسیر را منحرف نکند.
تدوین الگوی پیشرفت ایرانی – اسلامی، این یک گامی است که میتواند کشور را از بسیاری تنگناها نجات دهد و مسیر روشنی را برای آینده نظام ترسیم کند و حرکت از روی برنامه را به ارمغان بیاورد. یکی از کارکردهای ضمنی آن ایجاد بستر برای ورود ظرفیتهای مختلف در عرصههای تصمیم گیری و تصمیم سازی کشور است. حتی اگر در عمل به این منشورنهایی ناکام بمانیم، باز نفس اینکه دست نیاز به سوی نخبگان دراز شده و این دست نیاز هم نمایشی نبوده است، خود یک امر مبارک است.
سیاست روز
«عبور از تله ویکی لیکس» عنوان سرمقاله روزنامه سیاست روز است که در آن میخوانید:
اسناد ویکی لیکس ورقهای نیمه محرمانهای هستند که از درون مایههای غیر مترقبهای برخوردارند. درون مایههایی که از ادبیات مرسوم دیپلماتیک بسیار فاصله گرفته است. حتی درون مایه بخشی از این اسناد از صراحتی شوکدهنده برخوردار هستند.
صراحت شوک دهندگی این اسناد بدین خاطر است که خواننده را در فضایی تاریک و وهم آور رها میسازند. همین رها شدگی جهتدار است که ما را به درون چارچوبهایی هدایت میکند که قرار گرفتن در آنها ما را به اظهارنظرهای تند بر میانگیزانند.
در واقع این ورق پارههای پراکنده که به صورت اسرار آمیزی طبقهبندی شدهاند، به گونهای بر ذهن خواننده اثر میگذارد که بی آنکه بخواهیم از مستند بودن این اطلاعات آگاه یابیم، اقدام به اظهار نظرهای جهت دار و مبتنی بر پیش فرضهای مسلم خواهیم کرد… همان گونه که برخی از روسای جمهور کشورهای منطقه کردند. اما براستی آیا آسناد ویکی لیکس با چنین کارکردی انتشار یافته است؟…
علمای اهل سیاست میگویند هیچ چیزی در سیاست قطعیت ندارد. در این صورت هیچ گاه نباید درعالم سیاست با قطعیت سخن گفت… اما اسناد طبقه بندی شده ویکی لیکس در همان لحظههای نخست همه باورها و آموختههای ما را میشکند و با انتقال نامریی پیش فرضهایی که هر گونه مقاومت ذهنی را درهم فرو میریزند، ما را در فضایی قطب بندی شده رها میکنند. فضایی آکنده از سوء تفاهم، تاریک وپر ستیزه و پرخاش….
و این زمان، لحظه آخرین شلیک ویکی لیکس است. یعنی قرار دادن مخاطب در دایرهها و قطبهایی که به صورت نامریی آنان را به پذیرش پیش فرضهای شوک دهنده هدایت میکند. نقطهای که تخاصم و پرخاشگری در مرز هاست. نقطهای که چشم پوشیدن از اشتراکات و تاکید بر افتراقات است…
و چنین است که دو کشور در برابر هم میایستند… نقطهای به آشوب کشیده میشود و جنگ و ستیزه، سایه خود را بر همه چیز میپراکند… اما دکتر احمدی نژاد تنها رئیس جمهوری است که از اندیشههای پرخاشگرانه اما پنهانی اسناد ویکی لیکس فراتر رفت… اسنادی که چون تله است و میخواهد ما را در موجی از فریب غرق کند. موجی که به شکل گیری کینه و دشمنی در منطقه میانجامد. کینهها و دشمنیهایی که با غفلت رهبران منطقه ممکن است پایدار هم بمانند.
ابتکار
«روایتی محرمانه از واقعیتی آشکار» عنوان سرمقاله روزنامه ابتکار به قلم قاسم توکلی است که در آن میخوانید:
افشای حدود 251 هزار سند دیپلماتیک جدید، که 11 هزار مورد آن فوق محرمانه خوانده شده، توسط سایت ویکی لیکس بار دیگر نگرانیها را در خصوص وخامت اوضاع امنیتی خاورمیانه برانگیخت. آنچه که بویژه در این میان واجد اهمیت است و در کانون توجه این مقاله قرار دارد، افشای درخواستهای مکرر رهبران عربستان، بحرین، قطر، امارات و اردن از امریکا برای حمله نظامی به ایران است.
در خصوص علل افشای این اسناد توسط ویکی لیکس گمانه زنیهای بسیاری مطرح شده: عدهای این افشا گری را به درگیریهای داخلی ساختار سیاسی امریکا بین جمهوریخواهان و دموکراتها ربط میدهند، عدهای دیگر آن را محصول تلاشهای جسورانه چند ژورنالیست ماجراجو در فضای مجازی برای به چالش کشیدن سیاستهای جنگ طلبانه امریکا میدانند و عدهای هدف از انتشار این اسناد را اعمال فشار بر ایران برای منزوی کردن بیش از پیش آن میدانند، تا از این طریق فضای مساعدی در افکار عمومی منطقه و جهان برای توجیح پذیر نمودن حمله به ایران فراهم آید.
رمزگشایی از اهداف احتمالی بانیان این افشاگری، بحث دیگری است که در این مقاله نمیگنجد. افشای این اسناد با هر هدفی که صورت گرفته باشد، حداقل درباره مسائل مربوط به خاورمیانه و حوزه خلیج فارس، بیان رساتر آن چیزی بود که پیش از این زمزمههای آن از گوشه و کنار به گوش میرسید.
بر همگان آشکار بود که بویژه پس از سقوط صدام در سال 2003 رژیمهای عرب منطقه از گسترش نفوذ ایران به هراس افتادهاند و به هر قیمتی (حتی با حضور اسرائیل) خواهان ایجاد ائتلافی قدرتمند برای مهار ایران هستند، طی سالهای اخیر مسئله صلح اعراب و اسرائیل و اختلافات تاریخی مربوط به آن به اولویتی دست چندم برای رژیمهای عرب منطقه تبدیل شده و در مقابل، خصومت با ایران در صدر اولویتهای سیاست خارجی آنها قرار گرفته است. پیش از افشای این اسناد نیز همه میدانستند که در پس تعارفات و تشریفات دیپلماتیک میان رژیمهای عرب و دولت ایران، رقابتی سخت در جریان است.
رژیمهای عرب حوزه خلیج فارس ضمن حفظ روابط مسالمت آمیز و دیپلماتیک خود با ایران، به صورت مستمر قراردادهای سرسام آوری برای خرید تسلیحات نظامی با غرب به امضا میرسانند، که تنها چند مورد اخیر آن طی ماههای گذشته بالغ بر 120 میلیارد دلار بوده است و کیست که نداند این سیاستهای میلیتاریستی اعراب به دلیل احساس خطر از جانب کدام کشور است؟!افشاگری ویکی لیکس در مورد مسائل جاری خاورمیانه، نه پرده برداری از واقعیتی پنهان که یادآوری دوباره شرایط وخیمی است که همگان از آن مطلع اند: «ساختار هابزی» منطقه خاورمیانه و تسلط «سیاست واقعی» (Politic Real) بر روابط خارجی میان بازیگران منطقه به جای تن دادن به قواعد همزیستی مسالمت آمیز و سازوکارهای امنیت دسته جمعی. در دوره جنگ سرد، خطر گسترش کمونیسم و سایه ترسناک اتحاد جماهیر شوروی بر سر منطقه، بازیگران اصلی حوزه خلیج فارس را واداشته بود تا در درون نظمی که امریکاییها تعریف کرده بودند به ایفای نقش بپردازند.
آرمان
«ویکی لیکس و وسعت آگاه شدن» عنوان سرمقاله روزنامه آرمان به قلم دکتر مهدی محسنیان راد است که در آن میخوانید:
به طور قطع برای اینکه بخواهیم به این پدیده نگاه کنیم، باید تعیین کنیم که از چه دورنما و زاویهای انتشار اسناد را مورد بررسی قرار میدهیم. از یک دیدگاه میتوان فرض کرد که منتشر کردن این اطلاعات طرحی خاص با اهدافی ویژه است که دولت امریکا برای انتشار آن تسهیلاتی قرار داده است و قصد دارد که از انتشار آن در زمان خاص با هدف مورد نظرش بهرهبرداری کند.
برای روشن شدن این امر باید توضیح داد که شاهد چنین مواردی در طول تاریخ نیز بودهایم. همانند آنچه که در کتاب سروان شرایبر سردبیر بازنشسته لوموند فاش شده بود. کتاب او که تکاپوی جهانی نام داشت در سالهای پس از جنگ منتشر شد و شامل اسناد و اطلاعاتی بود که نشان میداد رئیس جمهور امریکا از بمباران بندری که در آسیای جنوب شرقی و پایگاه امریکاییها بود خبر داشته است و از این ترفند تنها برای این هدف استفاده کردهاند که افکار عمومی را برای مداخله امریکا در جنگ جهانی دوم تهییج کنند.
در همان زمان هم کسی نمیتوانست باور کند که ایالات متحده امریکا چنین نقشهای را به زیان خودش طراحی کرده باشد تا از آن به نفع خودش در زمانی خاص بهرهبرداری کند. مباحثی که مطرح شده بود از چشم کسانی که حتی کنجکاو به مسائل سیاسی بودند هم دورافتاده بود.
اما دورنمای دیگر، انتشار اطلاعات ویکى لیکس را محصول جریان آزاد اطلاعات مىداند، ولی باید این نکته را نیز متذکر شد که از دید ارتباطی این روند درست جریان آزاد اطلاعات نیست؛ به این دلیل که دولتی مایل به فاش شدن این اطلاعات نبوده و یک سازمان غیردولتی این اسناد را منتشر کرده است.
حتی اگر بخواهیم با دید دوم به موضوع نگاه کنیم و وارد شرایط جهانی شدن اطلاعات شویم، مشاهده میکنیم که حاصل آن دسترسی خیلی بیشتر به طور همزمان به اطلاعات در جهان است. با وجود این هم، یک خلاء وجود دارد و اصل ماجرا این است که هرگز چنین چیزی مطرح نبوده که انتشار این اسناد وارد بازی آزادی اطلاعات شود. به عقیده من این پدیدهای است که در آینده مورد بررسی قرار خواهد گرفت و روشن خواهد شد که اصل ماجرا چه بوده است.
اما آنچه مسلم است این است که اگر چنین اتفاقی مثلا هشتاد سال پیش در امریکا افتاده بود و انتشار چنین اسنادی در روزنامهای چاپ و یک سری اطلاعات منتشر میشد، در مقایسه با شرایطی که امروزه در جهان وجود دارد به هیچ وجه نمیتوان تصور کرد که اطلاعات با چنین سرعتی جابجا میشد و طبیعتا به دنبال آن نیز چنین بازخوردی را به همراه نداشت. حداقل ما میتوانیم از این نمایش به این نتیجه برسیم که تا چهاندازه سرعت آگاه شدن و به دنبال آن وسعت آگاه شدن نیز رو به افزایش است.
دنیای اقتصاد
«ویکی لیکس؛ شایعه یا خبر» عنوان سرمقاله روزنامه دنیای اقتصاد به قلم محمود صدری است که در آن میخوانید:
در دنیای روزنامهنگاری، به ویژه روزنامهنگاری آمریکایی اصطلاح داستان (Story) جایگاه ویژهای دارد. این اصطلاح به لحاظ حرفهای نشاندهنده نوعی سبک اطلاعرسانی است که براساس آن همه یا بیشتر جنبههای خبر در گزارشی کامل ارائه میشود و خواننده را به نقطهای میرساند که برای همه یا بیشتر پرسشهای خود، پاسخهایی قانعکننده مییابد. نویسنده چنین گزارشی اگر بخواهد گزارش را با پرسشهایی تازه به پایان میرساند تا خوانندهاش، مشتری شمارههای آینده نشریه شود؛ اگر هم فکر کند که موضوع کشش ادامه دادن ندارد، از طرح پرسشهای تازه پرهیز میکند.
معمولا در رخدادهایی که عیار خبر بر عیار شایعه غلبه دارد، داستان با ابهام شروع میشود و با روشنی پایان مییابد. اما در رخدادهایی که شایعه بر خبر غالب است این رابطه معکوس میشود؛ یعنی اینکه گزارش با شفافیت آغاز میشود و با ابهام تمام میشود. آنگاه که حضور مخالفان سیاسی دولتها در «داستان» پررنگ میشود، احتمال پررنگ شدن شایعه و رنگ باختن خبر بیشتر است.
به نظر میرسد در ماجرای ویکی لیکس که این روزها بر سر زبانها افتاده نیز چنین رابطهای برقرار است. گروه از خبرنگاران و فعالان سیاسی چینی و همتایان آنان از دیگر کشورهای جهان از سال 2006 میلادی تاکنون پایگاه اینترنتی راهانداختهاند و به گفته خود اسرار هویدا میکنند.
بخشی از خبرهایی که تاکنون در این پایگاه منتشر شده از جنس «خبر- شایعه» هایی است که مدام در روزنامههای جهان (به ویژه آمریکا و اروپا) منتشر میشود. بخشهایی نیز کمی فراتر از «خبر-شایعه» است و خشم برخی دولتها را برانگیخته است. خشم دولتها لزوما نشانه واقعی بودن خبرها و اسناد منتشره ویکی لیکس نیست، بلکه بازتابدهنده نگرانی دولتها از این موضوع است که مخاطبان خبر همواره استعداد پذیرفتن شایعه را دارند.
مهمترین خبرهای ویکی لیکس، خبرهای مرتبط با سیاست خارجی آمریکا در شرق آسیا و خاورمیانه، مسائل عراق، افغانستان و ایران است. در میان همه خبرهایی که درباره این مناطق منتشر شده، فقط یکی از آنها که راجع به وحدت احتمالی کرهشمالی و کرهجنوبی است، موضوعی تازه به نظر میرسد و همین خبر تازه نادرستترین و نامحتملترین رخداد در شرق آسیای کنونی را نشانه رفته است.
«پیامهای راهبردی یک نشست» عنوان سرمقاله روزنامه جام جم به قلم مهدی فضائلی است که در آن میخوانید:
اقدام بیسابقه تشکیل سلسله نشستهای «اندیشههای راهبردی» که اولین نشست آن با موضوع «الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت» برگزار شد را از زوایای مختلف میتوان مورد بررسی قرار داد.
از حیث موضوع آن که در اهمیتش همین بس که رهبر انقلاب فرمودند: «این الگو سندی بالادستی برای همه اسناد برنامهای و چشماندازی خواهد بود. »
از حیث اهداف این سلسله نشستها «درگیر شدن متفکران و اندیشهورزان با مسائل اساسی و کلان» و «فرهنگ و گفتمانسازی درخصوص مسائل کلان در میان نخبگان و سپس در سطح عمومی جامعه» و «تعیین مسیر و نوعی ریلگذاری برای آینده کشور» به عنوان 3 هدف اساسی این نشستها ذکر شد.
از منظر برخی نکات بسیار مهم که به اجمال مطرح شد و باید به تفصیل به آنها پرداخته شود. مثلا درباره حکومت از دیدگاه اسلام، رهبر انقلاب فرمودند: «صلاحیتهای فردی در اسلام به گونهای مهم است که هرکس میخواهد مسوولیت و مدیریت بپذیرد، باید صلاحیتهای لازم را در خود به وجود آورد وگرنه با پذیرش مسوولیت، عمل نامشروعی انجام داده است» یا «در اسلام، کسی که اهل استعلا و برتریطلبی است یا همه چیز را برای خود میخواهد، حق ندارد قدرت را قبول کند و مردم نیز حق ندارند چنین شخصی را انتخاب کنند. »
و جهات دیگری که میتواند مورد توجه قرار گیرد؛ اما این نوشتار درصدد است صرف نظر از محتوای این نشست، برخی پیامهایی، که اصل برگزاری این نشستها در درون خود دارد، مورد توجه قرار دهد.
اولین پیامی که برگزاری سلسله نشستهای اندیشههای راهبردی دارد، این است که بهرغم تلاش بیگانگان، موضوعآفرینیهای پیدرپی که از جمله اهدافش سرگرم کردن نظام جمهوری اسلامی ایران است، به هدف خود دست نیافته و نظام اسلامی ورای مسائل و بعضا بحرانهای پیچیده و روزمره، از مسائل کلان و راهبردی نیز غفلت نکرده و موضوعاتی از این دست را هم به صورت جدی و در عالیترین سطوح در دستور کار خود دارد.
کیهان
«خرمای ژنو!» عنوان یادداشت روز روزنامه کیهان به قلم حسین شریعتمداری است که در آن میخوانید:
1- «برای چه به ژنو میرویم» ؟ و «قرار است در مذاکره با کشورهای 1+5 چه روی میز بگذاریم و چه سوغاتی برای مردم کشورمان بیاوریم» ؟ این پرسشها و پرسشهای مشابه دیگری از این دست، اگر در گذشتهای نه چندان دور و مخصوصاً قبل از ترور دانشمندان هستهای ایران، پاسخ- با عرض پوزش از مسئولان هستهای کشورمان- نیم بندی داشت، امروزه آن پاسخ نیم بند نیز وجود ندارد و حضور تیم مذاکره کننده جمهوری اسلامی ایران در نشست ژنو که قرار است روز سه شنبه 16آذرماه 89-7 دسامبر 2010- در پایتخت سوئیس برگزار شود، عبث و بی نتیجه به نظر میرسد.
ممکن است مسئولان محترم کشورمان به این توضیح اشاره کنند که جمهوری اسلامی ایران از مدتها قبل رسماً اعلام کرده است موضوع نشست ژنو «هسته ای» نیست، بلکه موضوع نشست، گفت وگو با 1+5 درباره بسته پیشنهادی ایران است و مسئله هستهای در اجلاس ژنو، تنها در محدوده بسته یاد شده قابل طرح خواهد بود. این توضیح اگرچه برخاسته از حضور عزتمندانه ایران اسلامی در چالش هستهای است ولی از سوی دیگر خانم «اشتون» مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا که ریاست تیم کشورهای 1+5 را نیز برعهده دارد، بارها اعلام کرده است که چالش اصلی 1+5 با ایران، چالش هستهای است و نشست روز سه شنبه ژنو از این قاعده مستثنا نیست. بنابراین، در هر دو حالت – چه براساس نظر تیم هستهای کشورمان و چه مطابق نظر خانم اشتون- برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران، «تمام و یا بخشی» از دستور کار نشست ژنو خواهد بود و یادداشت پیش روی با این نگاه نوشته شده است.
2- به این اظهارنظر که درباره ترور دانشمندان هستهای ایران و علت و انگیزه آن مطرح شده است، توجه کنید؛
«از آنجا که کشورهای جهان اشتیاق و تمایل چندانی به بمباران تاسیسات اتمی ایران ندارند و بسیار بعید است که ایالات متحده آمریکا نیز به چنین اقدامی دست بزند، کشورهای خارجی ناچارند با بهره گیری از شیوههای غیرجنگی به هدف خود که جلوگیری از اتمی شدن ایران است، برسند. تحریمهای اقتصادی فزاینده نیز با همین هدف انجام گرفته است. ترور شهریاری و عباسی راهکار دیگری برای این منظور است تا از طریق آسیب زدن به دست اندرکاران فعالیت هستهای جمهوری اسلامی و دستگاهها و تاسیسات اتمی آن، لزوم حمله نظامی را منتفی کرده و از این طریق به اهداف برسند. »
در این دیدگاه با صراحت اعلام شده است که حمله نظامی به تأسیسات هستهای جمهوری اسلامی ایران از سوی آمریکا و متحدانش، ناممکن است و از سوی دیگر «تحریمهای اقتصادی فزاینده» نیز تاکنون کارآمد نبوده و مانع از ادامه فعالیت هستهای ایران نشده است، بنابراین چاره کار، آسیب زدن به دست اندرکاران هستهای جمهوری اسلامی ایران- بخوانید ترور دانشمندان- و در صورت امکان، اقدامات تخریبی در تاسیسات و ماشینهای هستهای این کشور است.
این نظریه درباره انگیزه و علت اصلی ترور دانشمندان هستهای کشورمان با آنچه مسئولان جمهوری اسلامی ایران براساس شواهد و قرائن موجود و برخی از اسناد به آن رسیدهاند، همخوانی فراوانی دارد، بنابراین طبیعی است که تصور کنید، این اظهارنظر از سوی یکی از مسئولان اطلاعاتی کشورمان و یا صاحب نظران تیزبین داخلی مطرح شده است. اما؛ اشتباه میکنید و شاید تعجب کنید اگر بشنوید که تحلیل- بخوانید خبر- مورد اشاره، دیدگاه و نظر- بخوانید اعتراف- رژیم صهیونیستی است که روز چهارشنبه 10 آذرماه- اول دسامبر 2010- روی خروجی سایت رسمی وزارت امور خارجه رژیم صهیونیستی آمده است. به بیان دیگر، اسرائیل بدون کمترین پرده پوشی اعلام میکند ترور دانشمندان هستهای ایران کار کشورهایی است که خواستار توقف فعالیت هستهای جمهوری اسلامی ایران هستند و به علت ناممکن بودن حمله نظامی و از سوی دیگر در پی بی اثر بودن تحریمهای اقتصادی به این راه کار رسیدهاند!
جمهوری اسلامی
«آنچه البته به جائی نرسد تعطیلی است!» عنوان سرمقاله روزنامه جمهوری اسلامی است که در آن میخوانید:
آلودگی هوای تهران و تصمیمات مسئولان اجرائی برای تعطیلی ادارات و مراکز آموزشی و احیاناً بانکها و نهادها و بعضی مؤسسات دیگر و همچنین کاهش ساعات کار ادارات و لغو زنگهای ورزش مدارس، به دلیل تکرار و استمرار موجب پیدایش دغدغههائی شده است که نمیتوان در برابر آنها بی تفاوت بود.
راه حلهای قابل پیمودن و راهکارهای عملی روشنی برای حل این مشکل وجود ندارد که قطعاً اگر ارادهای قوی برای پایان دادن به معضل آلودگی هوا وجود داشته باشد میتوان به این هدف رسید. آنچه تاکنون انجام شده، به منزله استفاده از داروهای تسکین دهنده درد بوده و با اینکه درد و درمان هر دو شناخته شده هستند و بیماری لاعلاجی وجود ندارد، هنوز اقدام مؤثری در جهت ریشه کن ساختن این عارضه فلج کننده صورت نگرفته است.
با ادامه این روشهای موقت و تسکین دهنده، نه تنها مشکل ریشه کن نخواهد شد، بلکه هرچه زمان بیشتری میگذرد دامنه این مشکل وسیعتر میشود. دیدیم که در همین یکماه اخیر هر روز بر آلودگی هوا افزوده شد و عوارض آن بیشتر دامن مردم و جامعه را گرفت. علاوه بر این، زیانهای ناشی از بکارگیری راه حلهای موقت نیز به عوارض آلودگی هوا اضافه میشوند و خسران را افزایش میدهند. به همین دلیل، همه باید بپذیریم که دوران آزمون و خطا در موضوع چگونگی برخورد با آلودگی هوا گذشته و هیچ راه غیر از رفتن به سراغ راه حلهای اصولی و ریشهای وجود ندارد.
تاکنون، خطر افت تحصیلی در اثر تعطیلیهای مکرر مدارس و دانشگاه ها، وارد شدن لطمه به کار مردم در ادارات، تعویق رسیدگی به پرونده ها، پیدایش اخلال در کار بانکها و بنگاههای اقتصادی و پائین آمدن میزان کارو تلاش در جامعه، زیانهای نمایانی هستند که از توسل به راهکارهای موقت برای مبارزه با آلودگی هوا حاصل شدهاند.
دور از انصاف است که فریاد افراد و یا دستگاههای خاصی را مقصر پیش آمدن این وضعیت و وارد آمدن این زیانها بدانیم. واقعیت اینست که هرکسی به هر اندازه که میتوانسته تلاش کرده و همه قصد داشتند و دارند مشکل را حل کنند یا کاهش دهند. با اینحال، این واقعیت را نیز نمیتوان انکار کرد که هنوز کار اصلی شروع نشده و به همین دلیل دغدغهها هر روز بیشتر میشود و انتظار اینست که همزمان با استفاده از داروهای تسکین دهنده و موقت، معالجات اصلی و ریشهای نیز آغاز شود.
منتظر آمدن باران و وزیدن باد ماندن نیز دردی را دوا نخواهد کرد. هنوز بشر به جائی نرسیده که بتواند به کمک علم در فعل و انفعالات جوی چنان تأثیری بگذارد که آب و هوای پیرامونی خود را به دلخواه خود تغییر دهد و تنظیم کند. تهران، در زمانی که به عنوان مرکز حکومت انتخاب میشد، نه تنها دچار آلودگی هوا نبود بلکه اصولاً به دلیل برخورداری از آب و هوای خوب مورد نظر قرار گرفت و انتخاب شد. این ما انسانها هستیم که به دلیل ماشینی شدن و استفاده غلط از ابزارهای صنعتی و افراط در استفاده از امکانات آلاینده، هوای تهران را دچار آلودگی کردهایم و البته تعدادی از شهرهای بزرگ کشور نیز با همین عارضه مواجه هستند. بنابر این، حالا که ما زمینیها عامل پدید آمدن این عارضه هستیم، نباید از آسمان انتظار معجزه داشته باشیم، بلکه این خود ما هستیم که باید آستین همت بالا بزنیم و مشکلی را که خود به وجود آوردهایم حل کنیم.
رسالت
«آغاز راه نو و مبارک» عنوان سرمقاله روزنامه رسالت به قلم محمدکاظم انبارلویی است که در آن میخوانید:
نخستین نشست نخبگان و برجستگان علمی کشور با حضور مقام معظم رهبری برای بررسی اندیشههای راهبردی مربوط به الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت و عدالت چهارشنبه گذشته برگزار شد.
این اولین بار است که موضوع مدل پیشرفت کشور مورد بازخوانی علما ودانشمندان ایرانی در یک سطح حکومتی قرار میگیرد. جمهوری اسلامی ایران پس از فراغت از جنگ اولین برنامه توسعه پنجساله را طراحی و تاکنون نیز 4 برنامه توسعه را اجرا کرده است. نظام در اوایل اجرای برنامه چهارم توسعه موفق شد برنامههای خود را در یک افق بیست ساله تحت عنوان برنامه چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ببیند. اکنون بحث الگوی – اسلامی ایرانی پیشرفت و عدالت میتواند به عنوان یک سند بالادستی برای ترسیم حرکتهای آینده کشور و نیز همه اسناد برنامهای و چشم اندازی مورد استفاده قرار گیرد.
پرهیز از استفاده از واژه توسعه در این مبحث به دلیل بار معنایی و الزامات خاص آن است. لذا از واژه پیشرفت به جای توسعه استفاده شده است. ما درنوسازی جامعه ایرانی پس از انقلاب با معمارانی روبرو بوده ایم که مدل پیشرفت خود را در جوامع پیشرفته و یا در حال پیشرفت جستجو میکردند. علی رغم تاکیدات امام خمینی (ره) معمار اصلی جمهوری اسلامی و رهنمودهای مقام معظم رهبری در دستیابی به مدل پیشرفت جمهوری اسلامی نتوانستیم مسیر خود را از مسیر جوامعی که نقد جدی به مبانی پیشرفت آنها داریم جدا کنیم.
ما در ساحات سیاست، اقتصاد، علم، فرهنگ و… گرفتار کسانی بودیم که صحنه هستی را ساحت خلقت و عرصه هنرنمایی خالق نمیدانستند. ما گرفتار اندیشمندانی بودیم که جهان را صنع خدا نمیدانستند. آنان خداوند را با صد هزار جلوه در خلقت منکر بودند، لذا هستی را بیهوده، مرگ را پایان و مردن را نیستی و پوسیدگی تفسیر میکردند آنان ما را بر سر سفرهای ازعلوم نشاندند که ما از آنان با تعبیرمحترمانه علم سکولار و با تعبیر واقعی علوم لائیک یاد میکنیم.
هم اینان در تفسیر متون دینی – با این پیش فرض که قولی از سوی خداوند متعال وجود ندارد – جهان را به سمتی هدایت کردند که جز کفر والحاد ثمری نداشت. اینان جماعتی بودند که درتفسیر اسرار آفرینش، خلقت را به عنوان فعل خدا منکر بودند ودر تفسیر متون دینی شرح قول خدا را قبول نداشتند و آن را به شرح قول بشر فرو کاهیدند!
ما اکنون با تولیدی انبوه از علومی روبه رو هستیم که طی سه قرن اخیر از غرب به جهان سرازیر شده و مملو از سمومی است که ما را از کاروان علم حقیقی و مسیری که خدا برای پیشرفت و تکامل انسانها تعیین فرموده دور میکند. اگر طی سه دهه گذشته ما توفیقی در دستیابی به یک نقشه جامع برای پیشرفت و عدالت نداشتیم، علت اصلی و اساسی آن را باید تئوریهایی دانست که هیچ انطباقی با آموزههای دینی و قرآنی ونیز مطالبات انقلابی که در اندازه جهانی ماموریتهای خود را پیگیری میکند، ندارد. اینکه امروز توفیق یافتیم برای دستیابی به این نقشه جامع همت گماریم، یک گام بلند و ستودنی است. اما باید بدانیم همانهایی که در داخل و خارج باعث شدند که ما از این مهم غفلت کنیم بیکار نخواهند نشست.
مردم سالاری
«فرهنگ حج و ضرورت احیای آن در جامعه» عنوان سرمقاله روزنامه مردم سالاری به قلم میرزا بابا مطهری نژاد است که در آن میخوانید:
هفته گذشته و این هفته جامعه بزرگ ما شاهد بازگشت حجاج از سفر حج بود و باب نقد و نقادی از مراسمها و مهمانیها و سوغات و خرید حج گرم، گرم است ولی از تبیین فرهنگ و سیمای فرهنگی حج خبری نیست که نیست.
حج بزرگترین میراث دینی ماست که در بستر فرهنگی این مرزوبوم اعتلا ی ویژهای یافته و به سرمایهای بی نظیر و سرشار از جلوههای مردمی و ارزشی مبدل شده است.
حج مجموعهای به هم پیوسته از اعتقادات، ارزش ها، آداب و رسوم و سنتهای متعالی است که با اشاعه مدرنیست و خرده فرهنگهای بیگانه در دهههای اخیر ابعاد آن در جامعه کمرنگ شده و «حج و حاجی» که زمانی چهرههای عاشقانه و با قداستی محسوب میشدند، به پدیدههای ظاهرا عادی مبدل شدهاند.
در سالهای نه چندان دور و زمانهای نه چندان دیر، وقتی فردی به حج مشرف میشد، شور و شوق و نشاطی که ماهها قبل شروع شده بود سراسر جامعه را فرا میگرفت، از زمانی که قصد زیارت تحقق مییافت تا هنگام حرکت، در طول سفر و نیز بعد از بازگشت اعمالی را انجام و اعتبار و تقدس این امر را نشان میدادند. این مجموعه اعمال، مناسکی بودند که «حج» را به یک عنصر فرهنگی پویا و زنده مبدل میساختند، پارهای از این اعمال مثل:«حلا لیت طلبی»، «مشایعت با نغمه»، «چاووش»، «استقبال»، «ولیمه و مراسم مهمانی»، «عیدقربان در منزل حاجی در میقات»، «عیدقربان در منزل حاجی سفر کرده سال قبل» و…
اما امروز آن همه زمزم جوشان که هرساله امت مسلمان را از زلا ل اندیشه و ایمان مشروب میساخت، ولیمه اش برجای مانده است، آنهم در تالا رهای باشکوه و هزینههای گزاف و مهمانان نه چندان نیازمند آن غذا. اشتباه نکنید، من به دنبال نفی ولیمه نیستم، چرا که ارزش ارتباط را آنقدر بالا میدانم که حتی با ریخت و پاش و حضور متمولا ن و بی نیازان آن را نفی نمیکنم و بودنش را به از نبودن میدانم; گر چه اگراز آسیبها کاسته و به محسنات افزوده شود به شرطی که ظرفیت ارتباطی آن لطمه نبیند، به صواب نزدیکتر و ثواب آن افزون تر خواهد بود، بلکه در پی این معنا هستم که باید ارزشها و سنتها و آداب و رسوم فراموش شده و در محاق رفته را احیا کرد. این که بدون سروصدا و با خرید یک فیش حج، فرد به سفری سیاحتی- زیارتی میرود و هیچ خبری از آداب و مناسک پرشکوه گذشته نیست با فرهنگ حج سازگاری ندارد.
تهران امروز
«قابلیتهای مدنی به جای ظرفیتهای رسمی» عنوان سرمقاله روزنامه تهران امروز به قلم دکترعماد افروغ است که در آن میخوانید:
چهار شنبه شب نشست «اندیشههای راهبردی» با حضور تعدادی از اندیشمندان، استادان دانشگاه و حوزوی در محضر رهبر معظم انقلاب برای تدوین الگوی پیشرفت ایرانی- اسلامی برگزار شد.
در ضرورت تشکیل چنین نشستهایی هیچ تردیدی وجود ندارد. کشوری که میخواهد الگو و نمونه کامل و تمام عیاری از تحقق آموزههای اسلامی در عرصههای مختلف اقتصادی، سیاسی و فرهنگی باشد، نمیتواند بدون برنامه و استراتژی به این اهداف نایل شود. این امربا توجه به ابعاد تودرتو و پیچیده آن، کاری نیست که از عهده یک فرد یا جمع محدود یا قوهای خاص بر آید.
نیاز به استفاده از تمام ظرفیتهای کشور دارد. اما اینکه چرا قبلا این اتفاق نیفتاده و چرا همواره تلاش کرده ایم بدون توجه به قابلیتها بهویژه قابلیتهای مدنی، کار را صرفا در عرصههای رسمی پیش ببریم؛ بخشی از پاسخ، به همین ارجاع مسائل اساسی و کلیدی به بخش رسمی برمی گردد. بخش دیگری از پاسخ را باید در تجربه متراکم 30 ساله دنبال کرد.
همانگونه که رهبر انقلاب هم گفتند: بسیاری از رفتارها و سیاستها متناقض بوده و در ریشهیابی این تناقضها به این نتیجه رسیده ایم که کارها از روی برنامه نبوده است؛ یا فردی و محدود بوده و یا در سطح منابع و نهادهای رسمی تقلیل یافته است. بخشی از ضرورتها برای تشکیل چنین نشستهایی به این بر میگردد که شرایط امروزی ما بیانگر اتخاذ تصمیمات شتابزده از سوی مقامات تاثیرگذار است. خیلیها بر این باورند که مشکلات کشور را صرفا با سرعت در تصمیم گیری و افزایش بودجه میتوان حل کرد و در این میان بابی برای عمل کردن از روی برنامه و داشتن یک نظریه جامع باز نمیکنند.
این زیبنده یک کشور با عقبه فرهنگی، تمدنی و دینی برجسته و قابلیتهای بالا نیست. شاید یکی دیگر از ضرورتها به این برگردد که شاهد انزوای نخبگان و کناره گیری آنها هستیم. این نشست به لطف خدا و توسط جایگاه و فردی انجام شد که هم توقع وحدت بخشی از آن بود و هم بنا بر شناختی که از شخصیت او داشتیم، توقعی جز این نبود.
در حقیقت هم جایگاه رهبری اقتضای توجه به وحدت و استفاده از تمام ظرفیتهای کشور دارد و هم قابلیتهای شخصی رهبر معظم اقتضای توجه بیشتر به عقلانیت و حکمت داشت. اما بنا به دلایلی عدهای میکوشیدند تا این جایگاه و این جوهره تحتالشعاع برخی ملاحظات سیاسی قرار گیرد. برگزاری این نشست اولا تفسیری از یک عمل وحدت آفرین بود و ثانیا موید این نکته بود که رهبری قابل مصادره نیست.
این یک عمل فراقوهای و فراجناحی بود و امیدوارم دامنه آن گستردهتر و از تمام اندیشمندان و ظرفیتهای موجود در کشور دعوت شود. نظارتهای لازم صورت گیرد تا در این میان کارشکنیها از طرف افراد و جناحهای سیاسی به جایی نرسد و مسیر را منحرف نکند.
تدوین الگوی پیشرفت ایرانی – اسلامی، این یک گامی است که میتواند کشور را از بسیاری تنگناها نجات دهد و مسیر روشنی را برای آینده نظام ترسیم کند و حرکت از روی برنامه را به ارمغان بیاورد. یکی از کارکردهای ضمنی آن ایجاد بستر برای ورود ظرفیتهای مختلف در عرصههای تصمیم گیری و تصمیم سازی کشور است. حتی اگر در عمل به این منشورنهایی ناکام بمانیم، باز نفس اینکه دست نیاز به سوی نخبگان دراز شده و این دست نیاز هم نمایشی نبوده است، خود یک امر مبارک است.
سیاست روز
«عبور از تله ویکی لیکس» عنوان سرمقاله روزنامه سیاست روز است که در آن میخوانید:
اسناد ویکی لیکس ورقهای نیمه محرمانهای هستند که از درون مایههای غیر مترقبهای برخوردارند. درون مایههایی که از ادبیات مرسوم دیپلماتیک بسیار فاصله گرفته است. حتی درون مایه بخشی از این اسناد از صراحتی شوکدهنده برخوردار هستند.
صراحت شوک دهندگی این اسناد بدین خاطر است که خواننده را در فضایی تاریک و وهم آور رها میسازند. همین رها شدگی جهتدار است که ما را به درون چارچوبهایی هدایت میکند که قرار گرفتن در آنها ما را به اظهارنظرهای تند بر میانگیزانند.
در واقع این ورق پارههای پراکنده که به صورت اسرار آمیزی طبقهبندی شدهاند، به گونهای بر ذهن خواننده اثر میگذارد که بی آنکه بخواهیم از مستند بودن این اطلاعات آگاه یابیم، اقدام به اظهار نظرهای جهت دار و مبتنی بر پیش فرضهای مسلم خواهیم کرد… همان گونه که برخی از روسای جمهور کشورهای منطقه کردند. اما براستی آیا آسناد ویکی لیکس با چنین کارکردی انتشار یافته است؟…
علمای اهل سیاست میگویند هیچ چیزی در سیاست قطعیت ندارد. در این صورت هیچ گاه نباید درعالم سیاست با قطعیت سخن گفت… اما اسناد طبقه بندی شده ویکی لیکس در همان لحظههای نخست همه باورها و آموختههای ما را میشکند و با انتقال نامریی پیش فرضهایی که هر گونه مقاومت ذهنی را درهم فرو میریزند، ما را در فضایی قطب بندی شده رها میکنند. فضایی آکنده از سوء تفاهم، تاریک وپر ستیزه و پرخاش….
و این زمان، لحظه آخرین شلیک ویکی لیکس است. یعنی قرار دادن مخاطب در دایرهها و قطبهایی که به صورت نامریی آنان را به پذیرش پیش فرضهای شوک دهنده هدایت میکند. نقطهای که تخاصم و پرخاشگری در مرز هاست. نقطهای که چشم پوشیدن از اشتراکات و تاکید بر افتراقات است…
و چنین است که دو کشور در برابر هم میایستند… نقطهای به آشوب کشیده میشود و جنگ و ستیزه، سایه خود را بر همه چیز میپراکند… اما دکتر احمدی نژاد تنها رئیس جمهوری است که از اندیشههای پرخاشگرانه اما پنهانی اسناد ویکی لیکس فراتر رفت… اسنادی که چون تله است و میخواهد ما را در موجی از فریب غرق کند. موجی که به شکل گیری کینه و دشمنی در منطقه میانجامد. کینهها و دشمنیهایی که با غفلت رهبران منطقه ممکن است پایدار هم بمانند.
ابتکار
«روایتی محرمانه از واقعیتی آشکار» عنوان سرمقاله روزنامه ابتکار به قلم قاسم توکلی است که در آن میخوانید:
افشای حدود 251 هزار سند دیپلماتیک جدید، که 11 هزار مورد آن فوق محرمانه خوانده شده، توسط سایت ویکی لیکس بار دیگر نگرانیها را در خصوص وخامت اوضاع امنیتی خاورمیانه برانگیخت. آنچه که بویژه در این میان واجد اهمیت است و در کانون توجه این مقاله قرار دارد، افشای درخواستهای مکرر رهبران عربستان، بحرین، قطر، امارات و اردن از امریکا برای حمله نظامی به ایران است.
در خصوص علل افشای این اسناد توسط ویکی لیکس گمانه زنیهای بسیاری مطرح شده: عدهای این افشا گری را به درگیریهای داخلی ساختار سیاسی امریکا بین جمهوریخواهان و دموکراتها ربط میدهند، عدهای دیگر آن را محصول تلاشهای جسورانه چند ژورنالیست ماجراجو در فضای مجازی برای به چالش کشیدن سیاستهای جنگ طلبانه امریکا میدانند و عدهای هدف از انتشار این اسناد را اعمال فشار بر ایران برای منزوی کردن بیش از پیش آن میدانند، تا از این طریق فضای مساعدی در افکار عمومی منطقه و جهان برای توجیح پذیر نمودن حمله به ایران فراهم آید.
رمزگشایی از اهداف احتمالی بانیان این افشاگری، بحث دیگری است که در این مقاله نمیگنجد. افشای این اسناد با هر هدفی که صورت گرفته باشد، حداقل درباره مسائل مربوط به خاورمیانه و حوزه خلیج فارس، بیان رساتر آن چیزی بود که پیش از این زمزمههای آن از گوشه و کنار به گوش میرسید.
بر همگان آشکار بود که بویژه پس از سقوط صدام در سال 2003 رژیمهای عرب منطقه از گسترش نفوذ ایران به هراس افتادهاند و به هر قیمتی (حتی با حضور اسرائیل) خواهان ایجاد ائتلافی قدرتمند برای مهار ایران هستند، طی سالهای اخیر مسئله صلح اعراب و اسرائیل و اختلافات تاریخی مربوط به آن به اولویتی دست چندم برای رژیمهای عرب منطقه تبدیل شده و در مقابل، خصومت با ایران در صدر اولویتهای سیاست خارجی آنها قرار گرفته است. پیش از افشای این اسناد نیز همه میدانستند که در پس تعارفات و تشریفات دیپلماتیک میان رژیمهای عرب و دولت ایران، رقابتی سخت در جریان است.
رژیمهای عرب حوزه خلیج فارس ضمن حفظ روابط مسالمت آمیز و دیپلماتیک خود با ایران، به صورت مستمر قراردادهای سرسام آوری برای خرید تسلیحات نظامی با غرب به امضا میرسانند، که تنها چند مورد اخیر آن طی ماههای گذشته بالغ بر 120 میلیارد دلار بوده است و کیست که نداند این سیاستهای میلیتاریستی اعراب به دلیل احساس خطر از جانب کدام کشور است؟!افشاگری ویکی لیکس در مورد مسائل جاری خاورمیانه، نه پرده برداری از واقعیتی پنهان که یادآوری دوباره شرایط وخیمی است که همگان از آن مطلع اند: «ساختار هابزی» منطقه خاورمیانه و تسلط «سیاست واقعی» (Politic Real) بر روابط خارجی میان بازیگران منطقه به جای تن دادن به قواعد همزیستی مسالمت آمیز و سازوکارهای امنیت دسته جمعی. در دوره جنگ سرد، خطر گسترش کمونیسم و سایه ترسناک اتحاد جماهیر شوروی بر سر منطقه، بازیگران اصلی حوزه خلیج فارس را واداشته بود تا در درون نظمی که امریکاییها تعریف کرده بودند به ایفای نقش بپردازند.
آرمان
«ویکی لیکس و وسعت آگاه شدن» عنوان سرمقاله روزنامه آرمان به قلم دکتر مهدی محسنیان راد است که در آن میخوانید:
به طور قطع برای اینکه بخواهیم به این پدیده نگاه کنیم، باید تعیین کنیم که از چه دورنما و زاویهای انتشار اسناد را مورد بررسی قرار میدهیم. از یک دیدگاه میتوان فرض کرد که منتشر کردن این اطلاعات طرحی خاص با اهدافی ویژه است که دولت امریکا برای انتشار آن تسهیلاتی قرار داده است و قصد دارد که از انتشار آن در زمان خاص با هدف مورد نظرش بهرهبرداری کند.
برای روشن شدن این امر باید توضیح داد که شاهد چنین مواردی در طول تاریخ نیز بودهایم. همانند آنچه که در کتاب سروان شرایبر سردبیر بازنشسته لوموند فاش شده بود. کتاب او که تکاپوی جهانی نام داشت در سالهای پس از جنگ منتشر شد و شامل اسناد و اطلاعاتی بود که نشان میداد رئیس جمهور امریکا از بمباران بندری که در آسیای جنوب شرقی و پایگاه امریکاییها بود خبر داشته است و از این ترفند تنها برای این هدف استفاده کردهاند که افکار عمومی را برای مداخله امریکا در جنگ جهانی دوم تهییج کنند.
در همان زمان هم کسی نمیتوانست باور کند که ایالات متحده امریکا چنین نقشهای را به زیان خودش طراحی کرده باشد تا از آن به نفع خودش در زمانی خاص بهرهبرداری کند. مباحثی که مطرح شده بود از چشم کسانی که حتی کنجکاو به مسائل سیاسی بودند هم دورافتاده بود.
اما دورنمای دیگر، انتشار اطلاعات ویکى لیکس را محصول جریان آزاد اطلاعات مىداند، ولی باید این نکته را نیز متذکر شد که از دید ارتباطی این روند درست جریان آزاد اطلاعات نیست؛ به این دلیل که دولتی مایل به فاش شدن این اطلاعات نبوده و یک سازمان غیردولتی این اسناد را منتشر کرده است.
حتی اگر بخواهیم با دید دوم به موضوع نگاه کنیم و وارد شرایط جهانی شدن اطلاعات شویم، مشاهده میکنیم که حاصل آن دسترسی خیلی بیشتر به طور همزمان به اطلاعات در جهان است. با وجود این هم، یک خلاء وجود دارد و اصل ماجرا این است که هرگز چنین چیزی مطرح نبوده که انتشار این اسناد وارد بازی آزادی اطلاعات شود. به عقیده من این پدیدهای است که در آینده مورد بررسی قرار خواهد گرفت و روشن خواهد شد که اصل ماجرا چه بوده است.
اما آنچه مسلم است این است که اگر چنین اتفاقی مثلا هشتاد سال پیش در امریکا افتاده بود و انتشار چنین اسنادی در روزنامهای چاپ و یک سری اطلاعات منتشر میشد، در مقایسه با شرایطی که امروزه در جهان وجود دارد به هیچ وجه نمیتوان تصور کرد که اطلاعات با چنین سرعتی جابجا میشد و طبیعتا به دنبال آن نیز چنین بازخوردی را به همراه نداشت. حداقل ما میتوانیم از این نمایش به این نتیجه برسیم که تا چهاندازه سرعت آگاه شدن و به دنبال آن وسعت آگاه شدن نیز رو به افزایش است.
دنیای اقتصاد
«ویکی لیکس؛ شایعه یا خبر» عنوان سرمقاله روزنامه دنیای اقتصاد به قلم محمود صدری است که در آن میخوانید:
در دنیای روزنامهنگاری، به ویژه روزنامهنگاری آمریکایی اصطلاح داستان (Story) جایگاه ویژهای دارد. این اصطلاح به لحاظ حرفهای نشاندهنده نوعی سبک اطلاعرسانی است که براساس آن همه یا بیشتر جنبههای خبر در گزارشی کامل ارائه میشود و خواننده را به نقطهای میرساند که برای همه یا بیشتر پرسشهای خود، پاسخهایی قانعکننده مییابد. نویسنده چنین گزارشی اگر بخواهد گزارش را با پرسشهایی تازه به پایان میرساند تا خوانندهاش، مشتری شمارههای آینده نشریه شود؛ اگر هم فکر کند که موضوع کشش ادامه دادن ندارد، از طرح پرسشهای تازه پرهیز میکند.
معمولا در رخدادهایی که عیار خبر بر عیار شایعه غلبه دارد، داستان با ابهام شروع میشود و با روشنی پایان مییابد. اما در رخدادهایی که شایعه بر خبر غالب است این رابطه معکوس میشود؛ یعنی اینکه گزارش با شفافیت آغاز میشود و با ابهام تمام میشود. آنگاه که حضور مخالفان سیاسی دولتها در «داستان» پررنگ میشود، احتمال پررنگ شدن شایعه و رنگ باختن خبر بیشتر است.
به نظر میرسد در ماجرای ویکی لیکس که این روزها بر سر زبانها افتاده نیز چنین رابطهای برقرار است. گروه از خبرنگاران و فعالان سیاسی چینی و همتایان آنان از دیگر کشورهای جهان از سال 2006 میلادی تاکنون پایگاه اینترنتی راهانداختهاند و به گفته خود اسرار هویدا میکنند.
بخشی از خبرهایی که تاکنون در این پایگاه منتشر شده از جنس «خبر- شایعه» هایی است که مدام در روزنامههای جهان (به ویژه آمریکا و اروپا) منتشر میشود. بخشهایی نیز کمی فراتر از «خبر-شایعه» است و خشم برخی دولتها را برانگیخته است. خشم دولتها لزوما نشانه واقعی بودن خبرها و اسناد منتشره ویکی لیکس نیست، بلکه بازتابدهنده نگرانی دولتها از این موضوع است که مخاطبان خبر همواره استعداد پذیرفتن شایعه را دارند.
مهمترین خبرهای ویکی لیکس، خبرهای مرتبط با سیاست خارجی آمریکا در شرق آسیا و خاورمیانه، مسائل عراق، افغانستان و ایران است. در میان همه خبرهایی که درباره این مناطق منتشر شده، فقط یکی از آنها که راجع به وحدت احتمالی کرهشمالی و کرهجنوبی است، موضوعی تازه به نظر میرسد و همین خبر تازه نادرستترین و نامحتملترین رخداد در شرق آسیای کنونی را نشانه رفته است.
نظر شما چیست؟