اتفاقات دی و بهمن سال گذشته و بحثهای داغی که درباره خوشهها در طرح هدفمندکردن یارانه ها بر سر زبانها افتاد، ما را برآن داشت تا شرح ماجرا را از زبان مرد شماره یک طرح خوشهبندی بشنویم و محمد مدد رئیس بازنشسته مرکز آمار سکوت 5 ماهه خود را در این گفت و گو شکست.
به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک به عقب برمی گردیم، تاریخ دیماه 88، اینقدر که خوشهبندی و ملاک قرار گرفتن خانوارها در آن برهه مهم شد و محور توجه و بذل عنایت مردم قرار گرفت اصل موضوع که هدفمند کردن یارانهها است مورد توجه واقع نشد.
اینقدر این خوشه سهای ها بر سر زبانها افتاد و پیامک طنز برایش ساخته شد که اصل طرح و جدی بودن موضوع فراموشمان شد، تاجایی که دیگر یادمان رفت قرار است طرح تحول اقتصادی و هدفمند کردن یارانهها باعث تحولی بزرگ در اقتصاد کشومان شده و بنایی جدید در آن ایجاد کند.
حسن ماجراهای خوشهبندی و طنزها و پیامکهای آن فراموش شدن و در حاشیه قرار گرفتن نگرانیهای هدفمندکردن یارانهها بود. آنقدر پیامک خندهدار و طنز برای این خوشه سهای ها ساختند و فرستادند که خودشان هم باورشان شده بود بینیازند و جزو طبقه مرفه. هرچند آخرسر این خوشه سهای ها خودشان هم نفهمیدند چه بر سر خوشهشان آمده.
مطمئنا در این شرایط هیچ کس مثل دکتر محمد مدد رئیس بازنشسته مرکز آمار نمیتوانست در مورد این وقایع، جریان خوشهبندی و اتفاقات آن زمان سخن بگوید و اصل ماجرا را واضح و بیپرده بیان کند. بالاخره یکی از اصلیترین مسئولینی بود که در جریان مستقیم ماجرا قرار داشت. از طرف دیگر هر چقدر خوشهبندی خود به موضوعی طنز و نشاطآور برای مردم تبدیل شده بود برای مدد سخت و گران تمام شد تاجایی که مجبور شد به خاطر آن خود را بازنشسته کند و عطای ریاست را به لقایش ببخشد و حتی آنطور که خودش می گوید در زمان اجرای طرح خوشه بندی در مرکز آمار دچار دومین سکته قلبی شد.
تماسهای مکرر خبرنگار فارس با وی برای انجام یک گفت و گوی صریح و شرح ماجرا پس از دو ماه جواب داد و در یک روز گرم تابستانی برای یک گفت و گوی داغ به شرکت سرمایه گذاری ملی رفتیم، شرکتی که مدد سمت مشاور مدیرعامل آن بر عهده دارد و تاکنون پروژه های زیادی را در این شرکت مشاوره داده است.
تاکید زیادی بر نگفتن ماجرای منتفی شدن خوشه بندی و اتفاقات سه ماهه 28 دیماه، آغاز بحث داغ خوشه بندی تا 28 فروردین و خداحافظی با مرکز آمار داشت، اما اصرار خبرنگار فارس وی را راضی کرد تا 10 درصد ناگفته ها را بازگو کند، هرچند در نهایت نیز بنا به مصالحی که مدنظرش بود اجازه انتشار بخشی از گفته ها را هم نداد تا به تاریخ بپیوندد.
در دو ساعت گفت و گو با مدد در مورد همه مسائل و اتفاقات هدفمندی یارانهها و مسئولیتهای مدیریتی اش از سال 64 تاکنون صحبت کردیم و مدد بیپیرایه و صریح از جریان بازنشستگی اش گفت و توضیح داد که چرا در حساسترین شرایط و اوج کار تقاضای بازنشستگی کرده است و چرا بحث فرم اطلاعات اقتصادی خانوار با آن همه کار شبانه روزی به یکباره با طرح مساله خوشه بندی منتفی شد. هر چند اجازه نداد همه گفتههایش از جمله اتفاقات و حرف و حدیثهای جلسه پایانی حضور وی در کارگروه تحول اقتصادی منعکس شود.
وی در این مصاحبه به ما گفت که طرح جمعآوری سؤالات از که بود و چرا این سؤالات را برای جمعآوری اطلاعات طرح کردند. رئیس بازنشسته مرکز آمار به ما گفت که چه میزان از مردم پاسخ درست دادند، پرسشنامهها تاچه حد راستی آزمایی شد و اینکه پشت پرده اعتراض ها به خوشه بندی چه بود.
مدد از کشورهای دیگر و داستان خوشهبندی در آنها هم برایمان گفت. از زبان مدد شنیدیم که تنها ما نیستیم که خوشهبندی در کشورمان بحثبرانگیز و جریان ساز میشود و با خود داستان به همراه دارد شاید اگر ملاکهای کشورهای دیگر مثل آفریقا در کشورمان مبنای خوشهبندی و مرفه بودن قرار میگرفت دیگر حتی ظرفیتهای جدید ایجاد شده در مخابرات و سویچهای پیشرفته امروز هم نمیتوانست خیل پیامکهای ارسالی را جواب دهد. اگر ما هم مثل آفریقاییها ملاک خوشهبندی و خوشه سهای شدن مردمان را کفش دار بودن و نبودن آنها قرار میدادیم چه شور و نشاطی که بین مردم خوش ذوق ما برای ساختن پیامک و اس ام اس به پا نمیشد.
محمد مدد از جمله مدیرانی است که اگر چه در زمان ریاستش بر مرکز آمار ایران و به دلیل طرح تحول اقتصادی و توزیع وسیع پرسشنامههای اطلاعات اقتصادی خانوار مورد توجه قرار گرفت، دارای سابق طولانی مدیریت در پستهایی حساس چون معاون وزیر راه و مدیر عامل سازمان بنادر و کشتیرانی از سال 64، رئیس سازمان نقشه برداری از سال 77 و ریاست مرکز آمار از اردیبهشت 85 بوده است.
نیمی از این گفت و گوی دو ساعته به مدیریت 23 ساله وی در این سه دستگاه مهم و اتفاقات جالب و خواندنی بر می گردد که تجربه معاونت سه وزیر راه با روحیات متفاوت، اتفاقات سرشماری سال 85 و اختلافات بر سر آمار بیکاری و شبهه تغییر تعریف فرمول محاسبه نرخ بیکاری در دولت خاتمی یا احمدی نژاد بخشی از آن است.
بخش اول گفت و گو با محمد مدد که به مسائل هدفمندی یارانه ها و ماجرای خوشه بندی بر می گردد به شرح زیر است:
*طرح تحول از دو دولت قبل از احمدینژاد مطرح بود
فارس: شما سوابق مدیریتی طولانی را از سال 64 در کارنامه خود دارید، ولی همه مردم شما را به عنوان یکی از مجریان اصلی طرح هدفمندی یارانه ها و خوشه بندی می شناسند. بحث مهمی که در زمان شما مطرح شد، پالایش اطلاعات اقتصادی خانوار بود. طرح تحول اقتصادی از چه زمانی مطرح شد. ایده آن متعلق به چه کسی بود؟
مدد: طرح تحول اقتصادی دیر زمانی مطرح بود، شاید از دو دولت قبل از دولت فعلی این بحث مطرح بود که روش پرداخت و توزیع ثروت ملی که انرژی و کالاهای اساسی است، عادلانه نیست و میتوان این را با عدد و رقم اثبات کرد. اعداد و ارقام همه اذعان دارند کسانی که وضعیت اقتصادی بهتری دارند، بیشترین استفاده را از سوبسیدها میکنند. یعنی ما 5 میلیون خانوار داریم که اتومبیل دارند و از 18 میلیون خانوار 13 میلیون اصلا اتومبیل ندارند. بنابراین بنزینی که قیمت آزاد آن 400 تومان است وقتی 100 تومان عرضه میشود در واقع با مصرف هر لیتر بنزین 300 تومان به جیب صاحب خودرو میرود و کسی هم که خودرو ندارد، چیزی دریافت نمیکند. این وضعیت سبب افزایش فاصله، فقیر و غنی در جامعه شد و هر چه به این ترتیب جلو برویم فاصله طبقاتی در جامعه بیشتر میشود. هر کس پول بیشتر دارد از کالاهای یارانهای بیشتر استفاده میکند، حتی نان را که همه گمان میکردیم بیشتر فقرا استفاده میکنند در بررسیها دیدیم طبقات غنی بیشتر مصرف میکنند. چون اساسا حیف و میل و مصرف کالریشان زیاد است. به هر صورت همه روشها اذعان داشتند این وضعیت عادلانه نیست و باید اصلاح شود.
فارس: قاعدتا آنچه در دولتهای قبل مطرح بود به شکل طرح 7 محوری طرح تحول که گل سر سبد آن هم هدفمندی یارانهها باشد، نبود؟
مدد: چرا، اگر شما مطالعاتی که الان نیز بر روی سایتها قرار دادهاند را نگاه کنید، میبینید مطالعات و زمینههای آن متعلق به چندین سال قبل است. در تئوری کار نیز خیلیها بحثی ندارند و اذعان دارند که باید طرح اجرا شود، شاید روی روشهای اجرا بحثهایی مطرح باشد. به نظرم سال 86 وارد میدان طرح تحول شدیم.
فارس: یعنی یکسال قبل از اینکه آقای احمدینژاد طرح را اعلام عمومی کنند؟
مدد: بله، حدود یکسال، البته این کارگروه دو سال قبل از اینکه مرکز آمار وارد صحنه شود، کار میکرد و فعال بود. حضور ما هم به این علت بود که اطلاعات و آمار مورد نظر را ارایه کنیم و بعد هم در نهایت کارگروه از ما خواست مرکز آمار اطلاعات اقتصادی خانوار را جمعآوری کند، زمان خیلی کم و ….
فارس: چه زمانی بود؟
مدد: اردیبهشت سال 87
* 2 دیدگاه متفاوت در نحوه توزیه یارانهها
فارس: لزوم هدفمندی یارانهها را همه دولتها احساس میکردند، اما مشکلی که برای انجام کار همیشه وجود داشت شناسایی جامعه هدف بود که شاید اساسا امکانپذیر نبود. چه شد که تصمیم گرفته شد جامعه هدف شناسایی شود. آنهم به این شکل؟ تهیه پرسشنامههای اطلاعات اقتصادی خانوار ایده چه کسی بود؟ شما، رئیسجمهور یا کارگروه؟
مدد: اولا تمام مباحث در کارگروه مورد بحث قرار میگرفت. بحثهای تخصصی بین اساتید دانشگاهها و اقتصاددانان انجام میشد بعد به کارگروه اصلی میآمد که وزراء و رئیسجمهوری بودند، آنجا به تصویب میرسید و پروسه اجرا را طی میکرد. اینکه بگوئیم تفکر فردی بوده، اصلا اینگونه نیست. بلکه بر اساس نیاز مأموریتی داده میشد. برای توزیع یارانه نقدی از ابتدا دو دیدگاه مطرح بود. این که یارانه به طور مساوی تقسیم شود و یا متناسب با درآمد افراد.
* پرداخت یارانه متفاوت در 3 خوشه مصوبه کارگروه بود
فارس: پس از همان ابتدا این سوال مطرح بود؟
مدد: بله، یک دیدگاه این بود که اگر پرداخت یارانه نقدی مساوی باشد، وضعیت همین میشود که الان هم وجود دارد، البته از جهاتی بهتر است، زیرا کسی که الان هیچ دریافت نمیکند، حداقل آن موقع مبلغی را دریافت میکند. بحث دیگر این بود که متناسب با درآمد یارانه پرداخت شود. یعنی کسی که پولدار است کمتر، کسی که متوسط است، متوسط و کسی که وضعیت اقتصادیش بدتر است، بیشتر دریافت کند. بحثهایی انجام شد و کارگروه تصویب کرد تا در این سه قسمت کار انجام شود. به مرکز آمار هم اعلام شد طبقات درآمدی جامعه را در 3 گروه یعنی 40 درصد را در قسمت اول 30 درصد در قسمت دوم و 30 درصد را در قسمت سوم تقسیم کرده و به لحاظ درآمدی اطلاعاتشان جمعآوری و ارایه شود.
فارس: یعنی جامعه را در 4 دهک پایین، 3 دهک متوسط و 3 دهک دارای درآمد بالای درآمدی تقسیم کنید، به عبارتی اقشار جامعه در سه گروه تقسیم و دستهبندی شوند؟
مدد: بله این مصوبه کارگروه طرح تحول بود، بر اساس همین مأموریت پرسشنامهای در مرکز آمار تهیه شد، در کارگروه فنی جرح و تعدیل شد. پس از جرح و تعدیل به کارگروه اصلی طرح تحول ارایه شد. در آنجا نیز اصلاحاتی انجام و تعدیل شد.
فارس: چه کسانی پرسشنامهها را طراحی کردند؟
مدد: اولین مرجع مرکز آمار بود. این مأموریت مرکز آمار بود، چون کارشناسان مرکز سوابق طولانی در تولید پرسشنامه، و اجرای طرح سرشماری را داشتند.
* تشکیل کمیته طراحی فرم اطلاعات اقتصادی خانوار
فارس: گروه خاصی را برای انجام این کار تشکیل دادید؟
مدد: بله، کمیتههای تخصصی فرم و کمیته تطبیق با تجربیات کشورهای منطقه و دنیا تشکیل شد. کاری که انجام شد شاید در بیش از 18 -17 کشور دنیا نیز انجام میشود. حتی نمونهها آورده و کار مطالعاتی انجام شد. پرسشنامههای آنها تجزیه و تحلیل شد و خیلی از فرفهای آنان دقیقا مشابه پرسشنامه ما و برخی کلا متفاوت بود. مثلا در کشورهای آفریقایی کسی که کفش به پا دارد و کسی که ندارد فرق دارند. یعنی یکی از شاخصهای تعیین دهک درآمدی داشتن کفش است، ولی این در کشور ما صدق نمیکند، یا خانههایی که دارای برق هستند و آنهایی که برق ندارند، در ایران همه خانهها برق و آب دارند. صفتی که همه دارند نمیتواند صنفت مقایسه باشد.
فارس: چند کمیته تشکیل دادید؟
مدد: یک کمیته آیتی بود. کمیته طراحی، کمیته اجرایی، کمیته نظارت و کمیته مالی و پشتیبانی تشکیل شد و کار تهیه پرسشنامههای اطلاعات اقتصادی خانوار و پالایش را انجام دادند.
فارس: چند نفر بودند؟
مدد: زیاد بودند از داخل مرکز آمار تا کارشناسان و اساتید خارج از مرکز که آمدند، نقطه نظرات و نقدهای خود را گفتند. تمام این بحثها ثبت و ضبط شده است.
* سوالات طوری طراحی شده بود که جواب غلط کشف میشد
فارس: چقدر کار کارشناسی انجام دادید؟
مدد: با توجه به زمانی که داشتیم و با توجه به تجربه مرکز آمار و اینکه تلاش شد اطلاعات گردآوری شده با بانکهای موجود تطبیق داده شود. مثل بانک اطلاعات خودرو و بنزین. یکی از محدودیتهایی که ما داشتیم وجود بانکهای اطلاعاتی برای تطبیق اطلاعات بود و اینکه پرسشها از تعداد این بانکها بیشتر نباشد. مثلا خیلی از اساتید میگفتند سؤالات بیشتری در پرسشنامهها مطرح شود. مثل اینکه خانوار یخچال ساید بای ساید دارد یا معمولی؟ فرش ماشینی دارد یا دستباف؟ صحت این اطلاعات قابل کنترل نبود. چیزهایی که از بیرون خانه اطلاعات آن قابل تطبیق و کنترل بود، عوامل محدود میشد، بنابراین این موارد و محدودیتها برای سیستم گفته شد و فرم به تأیید رسید.
فارس: مردم ما به لحاظ فرهنگی علاقه ندارند وضعیت اقتصادیشان را برای دیگران افشاء کنند مثل میزان درآمد و یا ثروت و اندوختهشان را ؟ چرا در طراحی پرسشنامههای اطلاعات اقتصادی خانوار ویژگیهای فرهنگی و اقتصادی مردم مورد توجه قرار نگرفت؟ آیا امکانپذیر نبود بر اساس این ویژگیها پرسشها طراحی شود؟ مثلا از طریق پرسشهای غیر مستقیم به جوابهای صحیح رسید؟
مدد: ما هم سوال مستقیم و هم سوال غیر مستقیم طراحی کردیم. یعنی پرسیده بودیم درآمد خانوار چقدر است. بعد پرسیده بودیم خودرو آنها چیست؟ مستأجر هستند یا نه؟ متراژ و قیمت منزلشان چقدر است. سطح تحصیلاتشان چیست؟ بعد برای اینها ضرایبی را تعیین کرده بودیم که ببینیم همبستگی تحصیلات و درآمد چقدر است؟ همبستگی قیمت خودرو و حقوق چقدر است؟ حتی بعد خانوار با وضعیت اقتصادی سرپرست آن چگونه است، یا میزان وامی که یک فرد میتواند دریافت کند، فاکتورهای مختلف از نظر اقتصادی آیتم بندی و مدل ساخته شده بود.
فارس: یعنی ویژگیهای فرهنگی در تهیه فرمها رعایت شده بود؟
مدد: بله، ضمن اینکه این مدل خود به خود راستی آزمایی هم میکرد. من اگر در پرسشنامه میگفتم ماهی یک میلیون تومان اجاره بها میپردازم، اتومبیلم پژو است و درآمدم ماهی 200 هزار تومان است، مدل میگفت درآمد اعلام شده غلط است. کسی که یک میلیون تومان اجاره مسکن میپردازد، چگونه با درآمد 200هزار تومانی زندگی میکند و یا دارای خودرو پژو است که هزینه نگهداری و تعمیرات آن ماهانه100 تا 150هزار تومان است. اینها نشان میدهد فاکتور درآمد غلط است و درآمد واقعی باید حدود 2 میلیون تومان باشد تا هزینههای خانوار را پوشش دهد.این مدل اتفاقا خیلی خوب جواب میداد.
* آغاز اعتراضها به خوشه بندی
فارس: صحت اطلاعات جمعآوری شده چقدر بود؟
مدد: میخواهم بگویم در آینده از این اطلاعات خوب استفاده خواهد شد. نه به لحاظ فردی بلکه اقتصادی. اشکالاتی که به طرح گرفته شد فردی بود. در صورتی که شما در یک جمع 70میلیونی باید مدل را در قالب 70 میلیون نفر چک کنید. جالب است بدانید اطلاعات ابتدا بین 500 هزار خانوار، بعد بین 3 میلیون خانوار و بعد بین 18 میلیون خانوار کنترل شد و ضرایب بدست آمد. یکی از قویترین سیستمها در تهیه و پالایش اطلاعات اقتصادی خانوار پیاده شد و اطلاعاتی که داده شد با وضعیت محرومیت استانها، شهرستانها و روستاها تطبیق پیدا کرد و مدلها کاملا بر روی هم نشست. اما کجا شروع به اعتراض شد؟ اعتراضات عموما در خوشه 3 رخ داد. چون وقتی میگویید از این مبلغ درآمد تا این رقم در خوشه یک هستند، اینها همه راضی میشوند، زیرا بیشترین پرداخت مشمول این گروه میشود. خوشه 2نیز 50 درصدی اعتراض خواهند داشت و قسمت بالا یعنی خوشه 3 را از یک میزان درآمد مشخص به بالا در بر میگیرد. یعنی فردی که ماهانه 600 هزار تومان درآمد دارد و فردی که ممکن است 6 میلیون تومان درآمد داشته باشد در یک خوشه قرار میگیرند. بنابراین اینها به اختلاف درآمدی خود نگاه میکنند میگویند این چه ظلمی است و اعتراضها شکل میگیرد. ما بر اساس مصوبه کارگروه طرح تحول اجازه نداشتیم درآمد خانوارها را در ده دهک درآمدی تقسیم کنیم.
فارس: پس ملاک تقسیم بندی خوشه 3 درآمد 600هزار تومان به بالا بود؟
مدد: مثال زدم.
فارس: در برخی ادارات از آبدارچی تا مدیر عامل در خوشه سه قرار داشتند؟ در حالی که یکی مستأجر است با هزار هزینه جورو واجور و دیگری مدیرعامل با درآمد و امکانات مختلف؟
مدد: درست است ولی او هم درآمد 600 هزار تومانی را دارد.
فارس: یعنی مثلا درآمد 600 هزار تومانی ملاک بود؟ درآمد خالص یا با کسر مالیات و اقساط و …؟
مدد: نه همان درآمد کامل. وقتی عنوان میشود پرداخت یارانه در سه گروه صورت گیرد،83 درصد اعتراضی نداشتند. ولی 17 درصد مخالف بودند.
* پاسخ به شبهه تهرانیهای خوشه سهای
فارس: یکی از بحثهایی که مطرح شد این بود که چرا تهرانی ها اغلب جزو خوشه 3 قرار گرفتند. برخی میگفتند مسئله سیاسی و انتخاباتی است، توضیح می دهید؟
مدد: اینهم از گرفتاریهایی است که ما داریم و به هر اتفاقی رنگ سیاسی میزنند. اصلا این موضوعات نیست و اعداد و ارقام خود را نشان میدهد. اگر غیر این بود باید شک میکردیم. اگر نتایج بررسیها وضعیت اهالی سیستان و بلوچستان را خیلی خوب نشان میداد باید میگفتیم مدل اشکال دارد.
فارس: ویژگیهای منطقه مانند قرار داشتن در نقطه محروم در تعیین خوشهها مؤثر بود؟
مدد: خیر، در پرسشنامه ها منطقه هیچ ضریبی نداشت، جالب این است که مناطق هیچ ضریبی نداشتند اما نتایج در جای خود مینشست. الان به لحاظ اقتصادی تهران دارای بالاترین GDP کشور است. طرح هم همین را نشان میداد.
فارس: پس ملاک، میزان درآمد مشخصی بود؟
مدد: بله، فرقی نمیکند. چه در تهران باشد. چه در گیلان و چه در سیستان و بلوچستان.
فارس: به نظر خودتان وقتی به آبدارچی و کارگر یک اداره که مستأجر است و وضعیت درآمدیش هم مشخص میگویند در خوشه 3 قرار میگیرد، یعنی خوشه دهکهای مرفه، منطقی است؟
مدد:نه، بحث چیز دیگری است. مأموریتی که به مرکز داده بودند این بود که بر اساس درآمد افراد این تقسیمبندی را انجام دهد، یک وقت ما یارانه نقدی را بر اساس هزینه افراد تقسیم میکنیم یک بحث است، اما به ما گفتند بر مبنای درآمد افراد تقسیم یارانه صورت گیرد.
فارس: پس این ایراد در طراحی پرسشنامهها وجود داشت؟
مدد: قانون مجلس میگوید بر اساس درآمد افراد یارانه نقدی تعلق گیرد. چون هزینه که حد و مرز ندارد. من میتوانم پرایدم را فردا تبدیل به پژو و پژو را تبدیل به ماکسیما کنم.
فارس: در بحث نیازهای اساسی خانوار چطور، امکان جمعبندی هزینههای اساسی وجود نداشت؟ مثل اجاره منزل و …؟
مدد: در مورد اجارهبها نیز همینطور. یک فرد میتواند در خانهای با 300 هزار تومان اجاره بها ساکن شود و یا 3 میلیون تومان. در هزینه نمیتوان حدی تعیین کرد. هر کس بر مبنای درآمد خود هزینههایش را کنترل میکند.
* دفاع بی چون و چرا از فرم اطلاعات اقتصادی
فارس: پس قانون مجلس ظاهرا یک ایراد اساسی دارد و آن اینکه بعضا افرادی که باید با پرداخت یارانه نقدی تغییری در وضعیت اقتصادیشان ایجاد میشد، طبیعتا یارانه نمیگیرند.
مدد: اتفاقا اگر این طرح اجرا و به 40 درصد دهک خوشه اول یارانه نقدی بیشتری تعلق میگرفت، فاصله این 40 درصد و دهک آخر کاهش پیدا میکرد. الان اختلاف درآمدی دهک اول و دهم 16 برابر است و وقتی این فرمول اجرا میشد به چیزی حدود 6 تا 7 برابر کاهش و یک تعادل اجتماعی رخ میداد. هر چه فاصله فقیر و غنی بیشتر شود تشتت اجتماعی رخ میدهد و هر چه این فاصله کمتر شود در جامعه الفت و روابط بهتری رخ میدهد. شما شاهدید وقتی در سالی خشکسالی داریم در چهار راهها بیکاران بیشتری را میبینید. اینها افرادی هستند که کشاورزیشان از بین رفته و روانه شهر شدهاند و میبینند هر کاری در شهر انجام دهند، درآمدش از کشاورزی بیشتر است.
فارس: بسیاری معتقدند اطلاعات پرسشنامههای اطلاعات اقتصادی خانوار به دلیل ویژگیهای فرهنگی جامعه ما قابل استناد نیست؟ من خودم کسانی را میشناسم که وضعیت مالی مناسبی دارند، ولی با زرنگی تمام اطلاعات نادرست ارایه کردند و در خوشه یک قرار گرفتند. یعنی در پرسشنامه اعلام کردند مستأجر هستند، خودرو ندارند، درآمدشان فلان قدر است و … خیلیها گفتند 80 درصد اطلاعات اقتصادی خانوارها صحیح نبوده است.
مدد: مگر اینها چند نفرند. وقتی دید شما 70 میلیون نفری باشد 17 درصد کم نیست. یعنی ده میلیون نفر اشتباه اطلاعات دادهاند.
* تنها اطلاعات 10 میلیون نفر از 70 میلیون جمعیت غلط بود
فارس: یعنی بر اساس راستی آزمایی شما 10 میلیون نفر اطلاعاتشان درست نبود؟
مدد: بله و ما به اینها زمان داده بودیم اشکالاتشان را رفع کنند. بقیه هم خوشهبندی خود را قبول داشتند. سال اول شما اگر حتی با 50 درصد صحت بانک اطلاعاتی را سامان دهید، بعد از یک سال پرداخت یارانه نقدی چون اطلاعات اقتصادی خانوار باید به روز شود، میتوان صحت خیلی از اطلاعات را به روز کرد.
فارس: صحت آمار چقدر بود؟
مدد: ما در بحث درآمد بعدا درآمد مدل را جایگزین درآمدهای مطرح شده کردیم. یعنی اگر فرد درآمد خود را اشتباه گفته باشد ما درآمد بدست آمده از مدل را جایگزین کردیم. بعدا فرد سایت را نگاه کرده و اگر درآمدی که ما درآورده بودیم را قبول داشت تایید میکرد و اگر قبول نداشت میگفت اعتراض دارم.کل کسانی که به خوشه بندی خود اعتراض داشتند 17 درصد بود.
فارس: واقعا 30 درصد جامعه هدف فقط در خوشه 3 قرار گرفتند.
مدد: بله
* اعتراضها طوری طراحی شده بود که انگار همه خوشه سه هستند
فارس: و 70 درصد در خوشههای یک و دو بودند؟
مدد: بله، اما ظاهرا طوری طرح شده که همه فکر میکنند در خوشه 3 قرار گرفته اند. مسئله این است اکثرا افرادی که در تهران بودند، دسترسی به رسانهها و نمایندگان مجلس داشتند.اکثرا خبرنگاران خوشه سهای بودند فضا به گونهای شکل گرفته که همه تصور میکنند خوشه 3 شدهاند، آیا 70 درصد در سوی دیگر بودهاند یا نه؟در عین حال کسی که در ده و روستا است اصلا نمیداند خوشه یک بودن یعنی چه مزایایی دارد؟ یک نفر از روستا زنگ زده بود میگفت ما خوشه یک هستیم. اعتراض کنیم یا نه؟ گفتیم تو چرا باید اعتراض کنی، میپرسید: خوشه یک بودن بد است یا خوب؟ گفتیم بیشترین پرداخت به شما انجام خواهد شد و راضی شد.عدهای اعتراض میکردند چرا ما خوشه یک هستیم در حالی که خوشه یک بودن که اعتراض ندارد.
* 70 درصد اطلاعات درآمدها درست بود
فارس: بالاخره نگفتید در بخش درآمد چند درصد اطلاعات اشتباه داده بود؟
مدد: 70 درصد صحیح و 30 درصد اشتباه بود، البته من قبلا همه را اعلام کرده بودم. اطلاعات تحصیلی 90 درصد پرسشنامه ها درست بود. اطلاعات مربوط به خودرو 95 درصد، اطلاعات مربوط به وامهای خانوار چیزی حدود 96 درصد صحیح بوده است. اطلاعات اقساط و وامهای خانوار با بانکهای عامل چک شد این 5 عامل به ما میگوید درآمدمان چقدر است.
فارس: در نهایت ملاک خوشه بندی میزان درآمد درج شده در پرسشنامهها نبود، بلکه مدلی استخراج میشد که درآمد را تشخیص میدادید؟
مدد: بله، درآمد افراد بر اساس این مدل چک میشد. اولا اطلاعات داده شده را با بانکهای عامل چک میکردیم. دوم اطلاعات تصحیح شده را در مدل میگذاشتیم. عدد حقوق بدست میآمد. اگر عدد اعلامی فرد از مدل ما بالاتر بود، همان را میگذاشتیم و اگر نبود، عدد مدل را قرار میدادیم و میگفتیم اگر اعتراض دارد، میتواند اعتراض کند.
* اطلاعرسانی طرح ضعیف انجام شد
فارس: شما خودتان به این نحوه جمعآوری پالایش اطلاعات اعتقاد داشتید؟
مدد: من معتقدم اطلاعرسانی به مردم کامل انجام نشد و چون کل طرح بعد از آن بسته شد، شفافسازی اطلاعات شکل نگرفت. اگر تمام ابعاد جمعآوری اطلاعات ارایه میشد، می دیدید اطلاعات خیلی خوب تهیه شده و با تمام شاخصهای کلان اقتصادی کشور تطبیق پیدا میکند. نباید اطلاعات فرد به فرد را با اطلاعات اقتصادی کلان کشور اشتباه گرفت. زمانی من میگویم درآمد نسبی مردم شهر تهران اینقدر است. این را نباید با درآمد افراد مقایسه کرد. وقتی گفته میشود متوسط قیمت هر متر مربع خانه در تهران 800 هزار تومان است، نباید گفت فلان خانه متری 3.5 میلیون تومان است، زیرا در تهران جایی هم هست که در آنجا مثلا خانه متری 200هزار تومان است. مشکل ما این بود که این طرح را مقایسه فرد به فرد کردند و با آن اینگونه برخورد شد. اما اگر با فاکتورهای اقتصادی موجود از روستا، شهر و استان مقایسه میشد که در همه یک جامعه فقیر، متوسط و غنی مشخص است، میزان اعتبار طرح مشخص میشد.
اگر شما الان از بانکها و مرکز آمار اطلاعات شهرهای محروم را بخواهید، خواهید دید اطلاعات آن با ویژگیهای یک شهر محروم تطبیق پیدا کرده است. در عین حال ممکن است فردی اطلاعات دروغی گفته باشد و قضاوت شود وی وضعیت اقتصادیش خوب بوده و در خوشه یک قرار گرفته است. این فرد چند بار میتواند اطلاعات غلط بدهد. در اولین پرداخت یارانه باید وضعیت اقتصادی خود را شرح دهد. تمام زندگی او در پرونده میآید. درست مثل مالیات گرفتن، شما یک بار میتوانید دروغ بگویید، در پرداخت بعدی نمیتوانید. سال اول فرد میتوانید دروغ بگوید چون اطلاعات او موجود نیست، اما سال بعد چون اطلاعات وارد سیستم میشود، دیگر نمیتوان دروغ گفت.
فارس: یعنی گردآوری اطلاعات اقتصادی خانوار مراحل بعد هم داشت و در سالهای بعد تکرار میشد؟
مدد: بله، اطلاعات به روزرسانی میشود. چک میشود حتی بحث بود پایگاهی را در اختیار خود مردم قرار دهیم. هر فردی که اطلاع دارد اطلاعات ارایه شده از سوی دیگری اشتباه است، به آن سایت منتقل کرده و مورد کنترل و بازرسی قرار گیرد.یعنی طبقهبندی اطلاعات اقتصادی خانوار دائما قویتر میشد. این در دنیا هم معمول است . در دنیا با اعتماد به 40 درصد اطلاعات وارد میدان اجرا میشوند، در حالی که در طرح مرکز آمار بدترین وضعیت ارایه اطلاعات که مربوط به درآمد بود، از درجه صحت 70 درصد برخوردار بوده است.
فارس: فکر میکنید یارانهای که دولت پرداخت کند ؛ تأثیری در بهبود شرایط اقشار کم درآمد جامعه خواهد داشت؟
مدد: ما در روستاها خانوادههایی داریم که با 40 هزار تومان زندگی میکنند. شاید پرداخت 20 هزار تومان یارانه نقدی به هر فرد در تهران رقمی نباشد، اما برای خانواده 5 نفری که در روستاهای دور افتاده با ماهی 40 هزار تومان زندگی و به نان و پنیر خود قناعت میکنند، 100 هزار تومان زندگیشان را متحول میکند. اگر چنین دیدی داشته باشید، میبینید این طرح میتوانست خیلی کمک کند و چهره فقر را از کشور پاک کرده، فاصله طبقاتی را کاهش دهد.
*دفاع مدد از صحت شناسایی دهکها توسط مرکز آمار
فارس: مسئله این است که شناسایی این سه گروه دشوار است؟
مدد: در شناسایی 83 درصد موافق و 17 درصد مخالف بودند. آن 17 درصد را هم آزاد گذاشتیم که بیایند و وضعیت خود را اثبات کنند. 70 درصد جامعه که مشکلی نداشتند.30 درصد مشکل داشتند که حق هم داشتند. اگر مدارکی دارند ارایه کنند تا وضعیتشان اصلاح شود، اینکه به همه یکسان پرداخت شود اشکالی ندارد اما به ما گفتهاند این سه رنگ را مشخص کن. اگر بخواهیم این کار را انجام دهیم طبیعی است افراد متمول و فقیر با هم متفاوت خواهند بود. روز اول خود من رفتم در صف ایستادم و اطلاعات پرسشنامهام را پر کردم و همه اطلاعاتم را هم نوشتم. من نمیخواستم یارانه بگیرم فقط برای مشارکت فرم را پر کردم. کسی پرسشنامه مرا چک میکرد گفت شما زیاد نوشتهاید، چرا برای فرزند دانشجویتان هم درآمد نوشتید که من گفتم فرزندم ضمن تحصیل کار هم میکند.
فارس: چند درصد مسئولان در طرح خوشهبندی مشارکت و اطلاعاتشان را ارایه کردند؟
مدد: ظاهرا وزرا و دولتیها شرکت کردند، اما هیچ یک در پی گرفتن یارانه نیستند. حتی خود آقای احمدینژاد هم فرم پر کرد ولی اعلام کردند صرفا برای مشارکت در طرح بوده نه اینکه یارانه بگیرند.
*ماجرای درآمد 10 میلیونی در فرم اطلااعات اقتصادی
فارس: بالاترین رقم درآمد درج شده در پرسشنامهها چقدر بود؟
مدد: ده میلیون تومان هم داشتیم. البته ما فرد را فوری حذف کردیم. من گاوصندوقی داشتم که یک کلید آن دست خودم و کلید دیگر دست حراست مرکز آمار بود.فایلهای اطلاعات اقتصادی خانوار را در این گاوصندوق گذاشتیم. کسی نمیتوانست آن را باز کند مگر اینکه دو قفل آن باز شود. هنگامی که از مرکز آمار بیرون آمدم نیز کلید را به دکتر آذر تحویل دادم و گفتم اینها اطلاعات مردم است و باید از آن حفاظت شود. حقیقتا مرکز آمار در حفاظت اطلاعات مردمی خوب عمل میکند. در مجموع گردآوری و پالایش اطلاعات داده شده با همان ضرایب برای سال اول و در مدت کوتاه کار بزرگی بود. تاریخ در آینده، قضاوت خواهد کرد که زحمات بسیاری کشیده شد.
فارس: دغدغه کارشناسان این است که طرح هدفمندی اجرا شود، اما دوباره همان نیازمند و چادرنشین عشایر فراموش شوند؟
مدد: اینطور نیست. اتفاقا آنها مشارکت صد در صد کردند. همه بلااستثناء آمدند و منتظرند.
*شایعه کسب اطلاعات برای مسائل امنیتی
فارس: در زمان جمعآوری اطلاعات اقتصادی شایعاتی مطرح بود مبنی بر اینکه این اطلاعات تنها برای هدفمندی یارانهها نیست. بلکه دولت میخواهد از آنها استفاده دیگری کند؟
مدد: به صراحت میگویم اولا این اطلاعات خیلی خیلی محرمانه نیست. وقتی من میتوانم اطلاعات را با بانکهای اطلاعاتی مختلف چک کنم، پس این اطلاعات موجود است. پس خیلی نگرانی ندارد، دیگر اینکه اصلا این اطلاعات به درد مسایل امنیتی نمیخورد.به درد مالیات هم نمیخورد. اطلاعاتی که خود خطا دارد به چه درد مالیات میخورد.
جالب است بدانید مردم در ارایه اطلاعات وامهای بانکیشان بهتر از بانکها اطلاعات ارایه کرده بودند. زیرا فکر میکردند اگر تعداد وامهای بیشتری را اعلام کنند نشان میدهد وضعشان بدتر است.
فارس: خاطره خاصی از آن زمان در ذهنتان باقی مانده است.
مدد: همه زندگی من خاطره است. از سال 55 تا 64 و از آن زمان تا به حال. مرکز آمار دید من را نسبت به مردمم خیلی بازتر کرد. رئیس مرکز آمار کسی است که بنا به نفس کارش تا حدی در جریان اطلاعات و آمار تمام اقشار هست.
رئیس این مرکز مجبور است هم با عشایر باشد. هم فقیرترین و غنیترین قشر جامعه است. چون مجبور بودیم در تمام نقاط مملکت باشیم، یک دید جمعی نسبت به کلیت کشور پیدا کردهام.
اعتقادم این است که کشور رشد خوبی خواهد کرد. شاخصهای خوبی مانند بحث دانش، آموزش و عمران که در حال انجام است مشاهده میشود. کار سادهای نیست که تمام روستاهای ما صاحب برق، آب آشامیدنی سالم، جاده آسفالت و … باشد. اینها چیز کمی نیست و اثرات آینده دارد.
برای آینده کشور باید تفکر بالاتری شود. در آینده ما دیگر پدیده بیکاری را در اقشار ضعیف نداریم. نوع بیکاری ما در گذشته اقشار بیسواد بودند، الان باید برای قشر تحصیل کرده فکری کرد. در آینده ما اشتغال خانمهای باسواد را خواهیم داشت که یکی از بحرانهای آینده است، به دلیل رشد شاخص سلامت در کشور وضعیت سالمندان دچار مشکل خواهد شد. جمعیت گستردهای وارد سالمندی میشوند که هنوز برایشان فکری نکردهایم چگونه میخواهیم آنان را نگهداری کنیم و برنامههای اجرایی و حمایتهای روحی بگذاریم.
پیک جمعیتی و پیک ازدواج در کشور دارد به هم میرسد. یعنی اگر هرم سنی را ببینید، پیک جمعیتی که 26.7 سال است دارد با سن ازدواج که در حال رسیدن به 27 سالگی است تطبیق پیدا میکند و وقتی این دو سن به هم برسد، یعنی 5 میلیون پسر و 5 میلیون دختر آماده ازدواج خواهیم داشت و اینها بحران مسکن را به وجود میآورند.
من همه اینها را به دولت هم گفتهام. اینها موج دوم جمعیتی را رخ خواهند داد. به هر حال هر ازدواجی فرزندی را به دنیا میآورد و پیک دوم جمعیتی فرا میرسد و باید برای مسکن، آموزش و پرورش آنها فکری کنیم. نباید آموزش و پرورش دو و سه شیفت را فراموش کنیم.
فارس: البته اگر درگیریهای سیاسی اجازه دهد.
مدد: من فکر میکنم مملکت میتواند پاسخگوی همه اینها باشد به شرطی که بتوانیم برای ذخیره جوانانی که تحصیل کرده و آماده کار هستند، اشتغال خوب ایجاد کنیم. ایرانیها مشهور به سواد و هوش بالا هستند و برای این نیرو باید برنامهریزی کار، اشتغال، کنیم. سختی کار هم مهاجرتی است که به سمت مراکز استان میشود.
یعنی مراکز تولید ما در حوزه کشاورزی دارد می خشکد و به سمت شهرها که مراکز مصرف است حرکت میکند. جالب اینکه هرم جمعیتی شهری و روستایی معکوس شده است، قبلا 70 درصد جمعیت روستایی و 30 درصد شهری بود و حالا شده 30 درصد روستایی و 70 درصد شهری برای اینها باید فکر اساسی کرد.
*ماجرای بازنشستگی
فارس: شما گفتید بازنشسته شدید. چرا در این برهه حساس اینکار را انجام دادید؟
مدد: هر زمانی که من میخواستم بازنشسته شوم، حساس بود. میخواستم 87 خود را بازنشسته کنم. حساس بود 86 به همین شکل و 88 بدترین زمان برای من بود.
فارس: به خاطر بیماریتان؟
مدد : بله چون قلب من جواب استرسها را نمی داد. در اردیبهشت باید طرح اجرا میشد و استرس دیگری ایجاد میشد.
فارس: یعنی فشاری که در خوشهبندی به شما وارد شد شما را برای بازنشسته شدن ترغیب کرد.
مدد: صد در صد. من نگران بودم که به کار لطمه بخورد. احساس میکردم دیگر نباید ادامه بدهم و کسی که جوانتر است و انرژی بهتری دارد کار را ادامه دهد. امیدوارم ایشان موفق شوند و هر چه سریعتر طرح هدفمند کردن یارانهها با موفقیت به اجرا دربیاید.
محمد مدد در این گفت و گو مسائل بیشتری را در باره دلایل منتفی شدن خوشهبندی در کمتر از یک ماه و اتفاقات رخ داده در این برهه مطرح کرد ولی بنابه دلایل و حساسیتهایی که مدنظرشان بود، اجازه انتشار را فعلا نداد تا در موقع مناسب بنابه نظر خودشان منتشر شود.
گفت و گو از: مریم حاج نوروزی – بهبود سعیدی کیا
نظر شما چیست؟