در سال ۲۰۲۵، بانکهای توسعهیافته غربی با سرمایهگذاریهای هنگفت حدود ۱۱٪ از بودجه فناوری اطلاعات یا ۳۲ میلیارد دلار برای تقویت زیرساختهای سایبری، پیشگیری از حملات فیشینگ و مقابله با تهدیدات نوظهور مبتنی بر هوش مصنوعی، در خط مقدم دفاع دیجیتال قرار گرفتهاند. ایران با وجود اجرای برخی اقدامات اولیه مانند رمز پویا و آموزش کاربران، هنوز فاصله قابلتوجهی با استانداردهای بینالمللی دارد.
۱. سرمایهگذاری عمیق و تمرکز روی امنیت
• بانکها در انگلستان هر سال صدها میلیون پوند برای تقویت امنیت پرداخت میکنند. نهادهایی مانند HSBC آن را بزرگترین هزینه خود میدانند .
• حدود ۱۱٪ از بودجه فناوری اطلاعات بانکها به حوزه امنیت سایبری اختصاص مییابد .
۲. تستهای نفوذ ساختاریافته و سناریوهای بحرانی
• برنامههایی مانند CBEST و SIMEX توسط بانک مرکزی انگلستان و سازمان امنیت ملی اجرا میشود. این طرحها شامل شبیهسازی حملات سایبری سراسری و شکستهای سیستماتیک برای بررسی واکنشها هستند .
• همچنین ethical hackers اقدام به تست نفوذ سازمانیافته روی بانکها میکنند .
۳. برنامهریزی پیشگیرانه و واکنش سریع به حادثه
• بانکها مدل پاسخ به حادثهای (IRP) دقیق دارند: کشف، منزویسازی، حذف و بازیابی سیستمها .
• تمرینهای منظم و سنجش آمادگی تیمها بخش اصلی برنامههای امنیتی است .
۴. معماری اعتماد صفر، امنیت ابری و API
• پذیرش رویکرد امنیت Zero Trust، ایمنسازی API در اکوسیستم بانکداری باز و تاکید بر امنیت زیرساختهای ابری از اجزای اصلی است .
۵. فناوریهای نوین: هوش مصنوعی، رمزنگاری مقاوم در برابر کوانتوم
• بانکها از AI/ML برای تشخیص الگوهای مشکوک و فیشینگ هوشمند استفاده میکنند .
• پژوهشها روی رمزنگاری کوانتومی و مقاوم در برابر حملات آینده ادامه دارد .
۶. احراز هویت بدون رمز عبور و کنترل کاربر
• بانک ANZ استرالیا اولین سامانه بانکداری بدون رمز را معرفی کرده است—استفاده از بیومتریک یا کلیدهای دیجیتال—برای مقابله با فیشینگ و بدافزار .
• ویژگیهایی مانند «قفل دیجیتال» نیز برای کنترل تراکنشها و جلوگیری از فعالیت غیرمجاز توسعه یافتهاند .
۷. همکاری اکوسیستم جهانی: NCSC، Visa و APWG
• نهادهای دولتی و صنعتی (مانند NCSC انگلستان، APWG، Visa) در هماهنگی نظاممند با بانکها برای تبادل اطلاعات، تشخیص تهدید و اجرای عملیات مقابله نقش دارند .
• Visa تنها با ۱۲ میلیارد دلار سرمایهگذاری در پروژههای شناسایی و مقابله با کلاهبرداری فعالیت میکند .
وضعیت ایران: اقدامات، چالشها و فاصلهها
• اقدامات انجامشده
• رمز دوم پویا (OTP) جایگزین رمزهای ثابت شد، طبق تصمیم بانک مرکزی از دی ۹۹ .
• برخی شرکتهای فناور داخلی سامانه مدیریت زیرساخت ابری و پلتفرمهای بلادرنگ توسعه دادهاند .
• بانکها و PSPهای داخلی آموزش میگیرند، کارت به کارت رمزنگاری و سطح آگاهی کاربران افزایش یافته است .
• کاستیها
• نبود معماری Zero Trust بومی و تست نفوذ ساختاریافته با استانداردهای بینالمللی مانند CBEST یا SIMEX.
• محدود بودن استفاده از هوش مصنوعی و تحلیل رفتار بلادرنگ برای تشخیص تقلبهای پیچیده.
• عدم وجود مکانیزمهای گسترده برای استفاده از کلیدهای دیجیتال یا بیومتریک جمعی.
• ضعف در همکاری بینالمللی با کنسرسیومهای شناختهشده مانند APWG یا Visa.
• فاصله با سطح جهانی
• بانکهای غربی تا ۱۱٪ از بودجه IT خود را برای امنیت اختصاص دادهاند، در مقابل انبوه محدودی از بانکهای ایرانی که صرفا مراحل اولیه را پشت سر گذاشتهاند.
• ابزارهایی مانند رمزنگاری مقاوم کوانتومی، فیشینگ هوش مصنوعی پیشرفته و امنیت API هنوز در ایران کاربرد محدود دارند.
• بیشتر راهکارهای کنونی ایران بر افزایش آگاهی کاربران و رمز OTP بنا شدهاند، در حالیکه دنیا به سمت پیشگیری خودکار و هوشمند پیش میرود.
جمعبندی و پیشنهادات
سرمایهگذاری افزایش بودجه امنیت سایبری بانکها و همکاری با نهادهای بینالمللی
معماری پیادهسازی مدل Zero Trust، ایمنسازی API و ورود به فضای ابری ایمن
فناوری توسعه سامانه بیومتریک، passkey و ابزارهای AI/ML جهشگرا
تست نفوذ راهاندازی شبیهسازیهای ملی مانند CBEST و SIMEX
آموزش و آگاهی ادامه برنامههای هوشمند همراه با شبیهسازی فیشینگ داخلی
همکاری عضویت رسمی در APWG و تبادل اطلاعات تهدیدات سایبری
ایران در زمینه امنیت سایبری و مقابله با فیشینگ، مسیر را شروع کرده اما همچنان با فاصله قابلتوجهی از بانکهای پیشرفته غربی فاصله دارد. با اتخاذ سریع فناوریهای جدید و تبدیل تدابیر واکنشی به واکنشهای پیشگیرانه-تحلیلی، میتواند ضمن کاهش خسارات، اعتبار و اعتماد خود را در نظام بانکی بینالمللی ارتقا دهد.
نظر شما چیست؟